You need to enable JavaScript to use this application.

جهان‌بینی، معرفت و قدرت در اندیشه سیاسی ایران باستان

3 روز،9 ساعت پیش

جهان‌بینی، معرفت و قدرت در اندیشه سیاسی ایران باستان

نیلا عابدی 

برای فهم رابطه دانش و قدرت در اندیشه سیاسی، ابتدا باید به این نکته توجه کرد که معرفت در خلأ شکل نمی‌گیرد. چگونگی تولید، انتقال و اعتباربخشی به دانش، با نوع نگاه انسان به جهان، انسان، جامعه و هستی ارتباطی تنگاتنگ دارد. به بیان دیگر، معرفت همواره درون یک چارچوب گسترده‌تر از تصورات و مفروضات شکل می‌گیرد که می‌توان از آن با عنوان «جهان‌بینی» یاد کرد. یکی از مؤلفه‌های مهم این جهان‌بینی، نوع نگاه به کیهان یا «کیهان‌شناسی» است؛ یعنی تصوری که انسان از ساختار جهان، نظم حاکم بر آن و جایگاه خود در این نظم دارد.

کیهان‌شناسی در این معنا صرفاً شناخت آسمان و اجرام آسمانی نیست، بلکه مجموعه‌ای از تصورات درباره نظم کلی هستی است. در یک جهان‌بینی کیهان‌شناختی، جهان همچون مجموعه‌ای از اجزای منفک از یکدیگر در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه میان ساحت‌های مختلف آن نوعی پیوستگی و ارتباط برقرار است. از این منظر، همان نظمی که در سطح کیهان تصور می‌شود، می‌تواند به عنوان الگویی برای فهم طبیعت، اخلاق، جامعه و حتی سیاست مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین، نوع نگاه به جهان می‌تواند بر نوع معرفتی که انسان تولید می‌کند و در ادامه بر نحوه مواجهه او با امر سیاسی تأثیر بگذارد.

البته این بدان معنا نیست که یک جغرافیای مشخص الزاماً به یک نوع تفکر و جغرافیایی دیگر به نوعی کاملاً متفاوت از اندیشه منتهی می‌شود. بلکه باید مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، اجتماعی، مادی و فرهنگی را در نظر گرفت که در شکل‌گیری سنت‌های معرفتی نقش دارند. با این حال، می‌توان در تاریخ اندیشه تفاوت میان سنت‌هایی را مشاهده کرد که بیشتر به سوی تفکر نظری، دیالکتیکی و استدلالی حرکت کرده‌اند و سنت‌هایی که بخش قابل توجهی از تأملات خود را در قالب حکمت عملی، اندرز، روایت و توصیه‌های اخلاقی و سیاسی بیان کرده‌اند. در چنین چارچوبی، حتی اگر بخشی از تأملات اخلاقی و سیاسی در یک سنت فکری نه در قالب رساله فلسفی مستقل، بلکه در قالب ادبیات حکمی و اندرزنامه‌ای بیان شده باشد، نمی‌توان آن را فاقد ارزش نظری دانست. در این وضعیت، جهان‌بینی می‌تواند عناصر نظری مورد نیاز یک نظام اجتماعی و سیاسی را در خود جای دهد، اما این عناصر به جای آنکه الزاماً در قالب یک دستگاه فلسفی انتزاعی صورت‌بندی شوند، به شکل عملی، کاربردی و هنجاری ظاهر می‌شوند. از همین‌رو، حکمت عملی، اندرزنامه‌نویسی و سیاست‌نامه‌نویسی را می‌توان یکی از صورت‌های بیان اندیشه سیاسی دانست.

از این منظر، می‌توان رابطه میان جهان‌بینی، معرفت و سیاست را همچون یک فرایند پیوسته در نظر گرفت: جهان‌بینی بر نوع معرفت اثر می‌گذارد؛ معرفت بر نحوه مواجهه با امر سیاسی تأثیر می‌گذارد؛ این مواجهه در سیاست‌گذاری و سازمان سیاسی بازتاب پیدا می‌کند؛ و سیاست و نهادهای سیاسی نیز به نوبه خود می‌توانند همان جهان‌بینی و نظام معرفتی را بازتولید یا دگرگون کنند. بنابراین، اندیشه سیاسی در عین آنکه می‌تواند محصول یک تصور کلان از جهان باشد، در مرحله بعد خود به بخشی از سازوکار تولید و تثبیت نظم سیاسی تبدیل می‌شود.

در اینجا می‌توان به مفهوم «جهان‌بینی کیهان‌شناختی» و ویژگی کل‌گرایانه آن بازگشت. در چنین نگرشی، جهان هستی مجموعه‌ای از عناصر جدا از هم نیست، بلکه میان اجزای آن نوعی ارتباط و هماهنگی وجود دارد و نظمی کلی بر آن حاکم است. اگر فرض بر وجود چنین نظم کلی‌ای باشد، این پرسش نیز مطرح می‌شود که آیا همین نظم نباید در ساحت انسانی و اجتماعی نیز تحقق پیدا کند؟ به عبارت دیگر، نظم سیاسی و اجتماعی می‌تواند در امتداد نظمی فهم شود که پیش‌تر برای کل جهان تصور شده است.

نمونه‌ای از این مسئله را می‌توان در مفهوم «اَشَه» در سنت ایران باستان مشاهده کرد. اَشَه در معنایی گسترده با مفاهیمی چون راستی، نظم و سامان ارتباط دارد و می‌توان آن را در پیوند با تصور نظم کیهانی بررسی کرد. این مفهوم در حوزه‌های مختلف می‌تواند دلالت‌های متفاوتی پیدا کند: در حوزه اخلاق، می‌تواند با عمل درست و حرکت در مسیر راستی پیوند بخورد؛ در حوزه سیاسی، می‌تواند در تصور حفظ نظم و قرار گرفتن هر چیز در جایگاه شایسته خود بازتاب یابد؛ و در حوزه اجتماعی، می‌تواند با حفظ سامان جامعه و عمل در جهت نظم مطلوب ارتباط پیدا کند. در این فرایند، مفهوم راستی نیز می‌تواند با حقیقت پیوند پیدا کند و یک میدان معنایی گسترده‌تر ایجاد شود.

بنابراین، یک مفهوم کیهان‌شناختی می‌تواند از محدوده توصیف جهان فراتر رود و به حوزه اخلاق، اجتماع و سیاست وارد شود. اما در اینجا پرسش مهم دیگری مطرح می‌شود: چه نهادی مسئول تفسیر، تعیین حدود و اجرای این نظم در جهان انسانی است؟

در جوامعی که آگاهی دینی و کیهان‌شناختی با یکدیگر پیوند پیدا می‌کنند، این امکان وجود دارد که تفسیر این نظام معنایی به گروه یا طبقه‌ای خاص واگذار شود. در ایران باستان، روحانیان و کاهنان، و در دوره‌های متأخرتر موبدان، از جمله گروه‌هایی بودند که در تولید و انتقال دانش دینی نقش داشتند. از همین نقطه می‌توان آغاز رابطه دانش و قدرت را مورد بررسی قرار داد؛ زیرا هرگاه گروهی به دانش و امکان تفسیر نظام دینی دسترسی بیشتری داشته باشد، به همان میزان می‌تواند در تعیین حدود مفاهیم، هنجارها و قواعد اجتماعی نیز نقش پیدا کند.

در اینجا دانش دیگر صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات درباره جهان نیست، بلکه به منبعی برای تعریف نظم اجتماعی تبدیل می‌شود. اگر نظم دینی و کیهان‌شناختی مبنای تعریف نظم انسانی قرار گیرد، کسی که صلاحیت تفسیر آن نظم را در اختیار دارد، می‌تواند در تعیین قواعد حاکم بر جامعه نیز صاحب اقتدار شود. از این منظر، رابطه دانش و قدرت را می‌توان در پیوند میان دانش دینی، اقتدار تفسیری و قدرت سیاسی بررسی کرد.

با این حال، در بسیاری از جوامع، قدرت دینی و قدرت سیاسی الزاماً در یک سطح قرار نداشته‌اند. حتی در شرایطی که مشروعیت سیاسی به امر قدسی وابسته بوده است، ممکن است قدرت اجرایی و سیاسی عملاً در اختیار فرمانروا باقی بماند. به همین دلیل، رابطه میان پادشاه و طبقه دینی را نمی‌توان صرفاً رابطه‌ای یک‌طرفه دانست. فرمانروا برای کسب مشروعیت ممکن است به امر قدسی و دانش دینی نیاز داشته باشد، اما نهاد دینی نیز برای حفظ موقعیت اجتماعی و سیاسی خود ممکن است به قدرت سیاسی وابسته شود. در نتیجه، میان این دو حوزه نوعی رابطه متقابل و در عین حال رقابتی شکل می‌گیرد.

این مسئله را می‌توان در نمونه‌های مختلف تاریخی مشاهده کرد. در ایران باستان، مشروعیت شاهی با پیوند با امر الهی و تأیید نیروهای مقدس همراه بوده است. در چین باستان نیز فرمانروا با مفهوم «فرزند آسمان» شناخته می‌شد. در هر دو نمونه، قدرت سیاسی برای تثبیت مشروعیت خود از نوعی رابطه با نظم کیهانی بهره می‌برد. اما این امر به معنای آن نبود که قدرت سیاسی الزاماً در اختیار نهاد دینی قرار داشت. در بسیاری از موارد، فرمانروا در ساختار سیاسی جایگاهی برتر از صاحب‌منصبان دینی داشت و همین مسئله زمینه شکل‌گیری رابطه پیچیده‌ای میان قدرت سیاسی و دانش دینی را فراهم می‌کرد.

در چنین شرایطی، یکی از پرسش‌های اساسی این است که آیا قدرت سیاسی می‌تواند بر تولید و تفسیر دانش نیز اثر بگذارد؟ اگر دانش دینی منبع مشروعیت قدرت سیاسی باشد، کنترل یا جهت‌دهی به تفسیر آن می‌تواند برای قدرت سیاسی اهمیت زیادی پیدا کند. بنابراین، دانش دینی ممکن است از یک سو مشروعیت‌بخش قدرت باشد و از سوی دیگر، خود تحت تأثیر مناسبات قدرت قرار گیرد.

برای طرح این مسئله می‌توان، با احتیاط، به روایتی از هرودوت درباره کمبوجیه اشاره کرد. بنا بر روایت هرودوت، کمبوجیه که قصد داشت با یکی از خواهران خود ازدواج کند، از مغ‌ها پرسید آیا قانونی وجود دارد که چنین ازدواجی را مجاز بداند. آنان پاسخ دادند که قانونی برای اجازه دادن به ازدواج خواهر و برادر نیافته‌اند، اما قانونی یافته‌اند که به شاه پارسی اجازه می‌دهد هرچه بخواهد انجام دهد. فارغ از میزان اعتبار تاریخی این روایت و فارغ از اینکه آن را تا چه اندازه بتوان بازتاب دقیق ساختار حقوقی هخامنشی دانست، اهمیت آن برای بحث حاضر در این است که نشان می‌دهد دانش دینی و حقوقی چگونه می‌تواند در مواجهه با قدرت سیاسی مورد تفسیر قرار گیرد و چگونه نسبت میان قانون، اقتدار و فرمانروا می‌تواند به مسئله‌ای معرفتی تبدیل شود.

این نمونه به خودی خود اثبات نمی‌کند که روحانیان آگاهانه قوانین دینی را مطابق خواست شاه تغییر داده‌اند؛ اما می‌تواند پرسشی مهم را پیش روی ما قرار دهد: آیا دانش دینی مستقل از مناسبات قدرت تولید و تفسیر می‌شود، یا مناسبات قدرت می‌تواند بر حدود و شیوه تفسیر آن اثر بگذارد؟

این پرسش در دوره ساسانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ دوره‌ای که در آن پیوند میان سلطنت و نهاد روحانی ساختارمندتر و آشکارتر شد. حضور موبدان و صاحبان دانش دینی در کنار قدرت سیاسی را می‌توان یکی از جلوه‌های مهم این پیوند دانست. در این ساختار، دانش دینی تنها یک امر اعتقادی نبود، بلکه می‌توانست در مشروعیت‌بخشی به نظم سیاسی و اجتماعی نیز نقش ایفا کند.

نمونه مهم دیگری را می‌توان در نامه تنسر مشاهده کرد. در این متن، تنسر در ارتباط با اردشیر بابکان و مسئله تثبیت قدرت ساسانی ظاهر می‌شود. نامه در شرایطی روایت می‌شود که اردشیر در پی گسترش اقتدار خود و یکپارچه کردن قلمرو سیاسی است و در برابر مقاومت برخی فرمانروایان محلی قرار دارد. در اینجا، روحانی نه صرفاً به عنوان صاحب دانش دینی، بلکه به عنوان واسطه‌ای برای توضیح، توجیه و اقناع سیاسی ظاهر می‌شود.

در پاسخ به اعتراض گشنسب، که اردشیر را به ترک سنت‌های پیشین متهم می‌کند، تنسر با تکیه بر این استدلال که همه سنت‌های گذشته الزاماً نیک و مطلوب نبوده‌اند، از اصلاح و بازسازی نظم دینی و سیاسی دفاع می‌کند. عباراتی همچون «سنت او بهتر از سنن گذشته است» و این مضمون که دین بدون رأی و تفسیر صاحب صلاحیت قوام نمی‌یابد، نشان می‌دهد که در این روایت، رابطه میان سنت، تفسیر دینی و قدرت سیاسی رابطه‌ای ایستا نیست. سنت می‌تواند بازتفسیر شود و این بازتفسیر می‌تواند در خدمت ساختن نظم سیاسی جدید قرار گیرد.

از این منظر، نامه تنسر نمونه‌ای مناسب برای بررسی رابطه دانش و قدرت است؛ زیرا در آن، دانش دینی و اقتدار سیاسی در دو حوزه کاملاً جدا قرار ندارند. روحانی با تفسیر سنت و ارائه قرائتی جدید از آن، امکان مشروعیت‌بخشی به نظم سیاسی جدید را فراهم می‌کند. در مقابل، قدرت سیاسی نیز شرایط اجتماعی و سیاسی لازم برای تثبیت آن قرائت را فراهم می‌سازد. بنابراین، نه می‌توان دانش را کاملاً مستقل از قدرت تصور کرد و نه قدرت را صرفاً مصرف‌کننده دانش دانست.

بر همین اساس، شکل‌گیری جریان‌های اندیشه را نمی‌توان صرفاً به نبوغ یا اراده فردی اندیشمندان و یا به اصطلاح «تفکر ناب» فروکاست. دانش همواره درون شرایط تاریخی، نهادی و اجتماعی خاص تولید می‌شود و همین شرایط می‌توانند بر امکان تولید، انتقال و اعتبار آن اثر بگذارند. دانش سیاسی نیز از این قاعده مستثنی نیست. به این معنا، قدرت می‌تواند یکی از متغیرهای تعیین‌کننده در شکل‌گیری و جهت‌گیری دانش سیاسی باشد.

البته از این گزاره نباید نتیجه گرفت که هر اندیشه‌ای صرفاً محصول قدرت است یا اندیشمند هیچ استقلالی در برابر مناسبات قدرت ندارد. چنین برداشتی خود به نوع دیگری از تقلیل‌گرایی منجر می‌شود. مسئله این است که دانش و قدرت در یک رابطه متقابل قرار دارند: قدرت می‌تواند شرایط تولید و انتشار دانش را شکل دهد و دانش نیز می‌تواند به قدرت مشروعیت، زبان، چارچوب مفهومی و امکان توجیه سیاسی بدهد.

از همین منظر می‌توان بار دیگر به غلبه سنت سیاست‌نامه‌نویسی و اندرزنامه‌نویسی در بخش مهمی از اندیشه سیاسی ایران بازگشت. اگر ساختار سیاسی بر سلطنت و اقتدار فرمانروا استوار باشد، طبیعی است که بخشی از اندیشه سیاسی نیز در قالب توصیه به شاه، شیوه درست فرمانروایی، اخلاق پادشاهی و حفظ نظم سیاسی صورت‌بندی شود. بنابراین، سیاست‌نامه و اندرزنامه را می‌توان نه صرفاً آثار ادبی یا اخلاقی، بلکه محصول تعامل میان دانش، قدرت و نهاد سیاسی نیز مطالعه کرد. در این معنا، اندیشه سیاسی هم بازتاب نهاد سیاسی است و هم در ساختن و تثبیت آن مشارکت می‌کند. نهاد سیاسی، مسائل و نیازهای خاصی را پیش روی اندیشه قرار می‌دهد و اندیشه نیز با تولید مفاهیم، ارزش‌ها و الگوهای مطلوب حکمرانی، به همان نهاد سیاسی معنا و مشروعیت می‌بخشد. از این رو، رابطه دانش و قدرت را باید نه رابطه‌ای خطی، بلکه چرخه‌ای دانست که در آن دانش، قدرت و نهاد سیاسی پیوسته یکدیگر را شکل می‌دهند.

1

تبیین تمایز «جهتمندی» و «هدفمندی» و نقد هدفمندیِ دیکتاتورمآبانه‌ی جهان مدرن

1 هفته پیش

نیلا عابدی 

گمان می‌کنم یکی از سوء‌فهم‌های بنیادین انسان معاصر، خلط میان «زیستن» و «پیش‌رفتن» است؛ گویی بودن، تنها زمانی واجد معناست که در افق هدفی از پیش تعیین‌شده مصرف شود. این در حالی است که اگر به زیست انسانی در ازمنه‌ی پیشامدرن بنگریم، درمی‌یابیم که انسان، پیش از آن‌که موجودی هدف‌گذار باشد، موجودی جهتمند بوده است؛ موجودی که خود را نه در نسبت با مقصد، بلکه در نسبت با مسیر تعریف می‌کرد.

نظام کاستی در هند یکی از کهن‌ترین ساختارهای اجتاعی سلسله مراتبی جهان است که ریشه در آیین هندو دارد و قدمت آن به بیش از ۲۵۰۰ سال می‌رسد. این نظام اجتماعی، افراد را نه بر اساس شایستگی یا انتخاب، بلکه صرفاً بر پایه تولد، در طبقات معین قرار می‌دهد و از این‌رو نوعی «انجماد طبقاتی» و فقدان تحرک اجتماعی را بازتولید می‌کند. ساختار کاستی عمدتاً بر دو مفهوم بنیادین در هندوئیسم استوار است: وارنا و جاتی. در سطح کلی، این ساختار به تقسیم‌بندی چهارگانه‌ای منجر می‌شود که شامل کاهنان و معلمان، جنگجویان و حاکمان، تاجران و کشاورزان، و در نهایت کارگران و خدمتکاران است. نکته قابل توجه آن است که این نظام حتی پس از استقلال هند در سال ۱۹۴۷ نیز به‌طور کامل از میان نرفته و همچنان در برخی مناطق روستایی و ساختارهای اجتماعی غیررسمی استمرار دارد. از منظر انسان مدرن، چنین نظاماتی اغلب غیرعقلانی، ضدانسانی و غیرقابل دفاع تلقی می‌شوند. لیکن، پرسش اساسیِ من این است که چگونه جامعه‌ای توانسته قرن‌ها در چارچوب ساختاری زیست کند که در آن، تحرک طبقاتی تقریباً ناممکن بوده است؟

پاسخی که می‌توان به این پرسش داد، نه صرفاً در سطح اقتصاد یا سیاست، بلکه در نگرش به زندگی معنا می‌یابد. به نظر می‌رسد که در سنت هندی، زندگی بیش از آن‌که «هدفمند» تلقی شود، «جهتمند» فهم می‌شده. این تمایز، کلید فهم امکان تداوم چنین ساختارهایی‌ست.

در این‌جا می‌توان ادعایی تأمل‌برانگیز مطرح کرد: احتمالاً «جهتمندی» شکل غالب آینده‌نگریِ انسان در جوامع پیشامدرن بوده و آن‌چه امروز از انسان «هدفمند، منضبط و پروژه‌محور» می‌شناسیم، محصول نظام‌های ارزشی جهان مدرن است؛ نظام‌هایی که خود برآمده از ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خاص‌اند. در جوامع پیشامدرن، که تنوع نقش‌های اجتماعی محدود بود و اغلب افراد در قالب‌هایی همچون کشاورزی، دامداری یا صنعتگری ساده زندگی می‌کردند، امکان رویاپردازی‌های بلندپروازانه یا جابه‌جایی‌های گسترده طبقاتی وجود نداشت. فرزند شاه‌، شاه می‌شد و کشاورزاده، کشاورز، کشاورز. در چنین شرایطی، فشار روانی ناشی از «داشتن هدف بزرگ»، «پیشرفت دائمی» یا «خودسازی بی‌وقفه» اساساً وجود نداشت.

این امر به آن دلیل بود که انسان‌ها به جای هدفمند، جهتمند زندگی می‌کردند. جهتمندی به معنای تعیین یک مقصد نهایی و الزام‌آور نیست، بلکه به معنای یافتن جهت خود در جریان زندگی‌ست؛ جهتی که ممکن است افق زمانی کوتاه‌مدت یا بلندمدت داشته باشد و همواره در تعامل با حادثه، طبیعت و امکان شکل گیرد. در این تلقی، انسان خود را با نظم سیالِ کیهانی هماهنگ می‌کند، نه آن‌که زندگی را به پروژه‌ای مهندسی‌شده تقلیل دهد. تمثیل برگ بر بستر رودخانه در این‌جا گویای معناست: برگ، بدون مقاومت در برابر جریان آب، پیش می‌رود، بی‌آن‌که هویت خود را از دست بدهد. از این منظر، می‌توان حتی به این نتیجه نزدیک شد که نظام‌هایی همچون کاست، در بستر تاریخی و معنایی خود، لزوماً «شر مطلق» تلقی نمی‌شده‌اند؛ چراکه با کانتکست زمانه و درک انسان از زندگی هماهنگ بوده‌اند. همان‌گونه که سنت را نمی‌توان مستقل از زمینه تاریخی‌اش داوری کرد. جهتمندی همچنین موجب می‌شد انسان پیشامدرن نسبت نزدیک‌تری با خویشتنِ خویش برقرار کند؛ در حالی‌که انسان مدرن عمدتاً از خلال مملوکات، تولیدات و دستاوردهایش تعریف و به رسمیت شناخته می‌شود. هویت او بیرونی و ارزشمندی‌اش مشروط به بهره‌وری و موفقیت است.

برای فهم عمیق‌تر تفاوت میان هدفمندی و جهتمندی، می‌توان به فردوسی اشاره کرد. هدفمندی معمولاً در چارچوب یک بازی مشخص معنا می‌یابد؛ بازی‌ای که اگر به نتیجه نرسد، انگیزه ادامه نیز فرو می‌ریزد. اما جهتمندی، مبتنی بر لذت بردن از مسیر است و دقیقاً همین نگرش است که امکان صرف سی سال از عمر برای خلق اثری همچون شاهنامه را فراهم می‌کند. بسیاری از پروژه‌های بزرگ انسانی، نه محصول هدف‌گذاری سخت‌گیرانه، بلکه برآمده از جهتمندی وجودی بوده‌اند.

در جهان مدرن، اما انسان خود به مثابه یک «پروژه» تعریف می‌شود. تزریقِ توهم هدفمندیِ دائمی، او را از خویشتن خویش بیگانه می‌سازد. مفاهیمی نظیر بهره‌وری، برنامه‌ریزی افراطی و رویای بزرگ موجب شده‌اند که ارزشمندی، مشروط به دستاورد شود و انسان به صرفِ بودن خود را ارزشمند نداند.

تبلیغ فراگیر گفتمان هدفمندی، از طریق شبکه‌های اجتماعی، گفتمان‌های انگیزشی و الگوهای موفقیت، نمونه‌ای بارز از این وضعیت است. در این چارچوب، انسان نه به عنوان پرابلم، بلکه صرفاً به عنوان ابزاری برای تولید دستاوردهای بیرونی در نظر گرفته می‌شود. خود، به امری سطحی و غیرمسئله‌مند تقلیل می‌یابد. گرایش روزافزون انسان معاصر به ابزوردیسم و احساس بی‌معنایی را نیز می‌توان در همین زمینه فهم کرد. بسیاری از افراد، علی‌رغم موفقیت‌های شغلی و اجتماعی، احساس ارزشمندی نمی‌کنند؛ چراکه گرفتار دام هدفمندی شده‌اند و جهتمندی را از دست داده‌اند.

در نهایت، پرسش بنیادین این است:

چه سودی برای جهان مدرن و ساختارهای مسلط اقتصادی_سیاسی آن دارد که چنین نگرشی از انسان، به‌مثابه موجودی همواره ناکامل، هدف‌مند و نیازمند به بهره‌وری بیشتر، به‌طور مداوم بازتولید و تبلیغ شود؟

«تولید» در معنای صنعتی و «مالکیت» در صورت‌بندی پیشرفته و نهادی‌شده‌ی آن، دو مؤلفه‌ی بنیادین‌اند که به‌طور ساختاری به تقویت و بازتولید گفتمانِ هدفمندی در جهان مدرن دامن می‌زنند. هدفمندی نه صرفاً یک ویژگی روان‌شناختی، بلکه سازوکاری اجتماعی است که در پیوند تنگاتنگ با منطق تولید و انباشت معنا می‌یابد. یکی از دلایل اصلی اصرار جهان مدرن بر پرورش انسان هدفمند آن است که هدفمندی، به‌نحو معناداری، انسان را به موجودی محافظه‌کار بدل می‌کند. فرد برای دستیابی به هدفی از پیش تعیین‌شده، ناگزیر است با ساختارهای مسلط اجتماعی همسو شود، در برخی موقعیت‌ها تن به سازش دهد و در برخی دیگر چشم‌پوشی و ملاحظه‌کاری پیشه کند. در چنین وضعیتی، هدف به مثابه افساری عمل می‌کند که دامنه‌ی کنش آزادانه‌ی فرد را محدود می‌سازد. انسان هدفمند، دقیقاً به این دلیل که «چیزی برای از دست دادن» دارد، کمتر توان یا تمایل به کنش رادیکال و خروج از نظم موجود را پیدا می‌کند. در این‌جا پارادوکسی قابل تأمل پدیدار می‌شود: هدفمندی مدرن، علی‌رغم تأکید ظاهری بر پیشرفت و خودسازی، در تقابل با زیست تجربی و تجربه‌گرایی رادیکال قرار می‌گیرد. انسان هدفمند غالباً از مواجهه با تجربه‌های متنوع، پیش‌بینی‌ناپذیر و نامطمئن پرهیز می‌کند، چراکه این تجربه‌ها ممکن است به هدف او آسیب برسانند یا مسیر از پیش ترسیم‌شده‌اش را مختل کنند. در نقطه‌ی مقابل، انسان جهتمند قرار دارد؛ انسانی که زیست خود را نه بر اساس مقصد نهایی، بلکه بر اساس جهت‌یافتگی در مسیر سامان می‌دهد. چنین انسانی آمادگی بیشتری برای تجربه‌کردن، تخطی از نظم موجود و شکل‌دادن به دیدگاهی مستقل دارد. پرسش بنیادین این‌جاست که کدام‌یک از این دو شیوه‌ی زیستن، انسان را به ساحت «بودن» نزدیک‌تر می‌کند: هدفمندی یا جهتمندی؟

دلیل دیگری که جهان مدرن در پی تولید انسان هدفمند است، به منطق بازارهای گسترده‌ی مصرف بازمی‌گردد. کاپیتالیسم برای استمرار خود به سوژه‌ای نیاز دارد که همواره در پی تحقق اهداف جدید، به تعویق انداختن رضایت و مصرف فزاینده باشد. انسان جهتمند، که نسبت به انباشت و تملک تعلق کمتری دارد، به‌سختی در منطق مصرف‌گرایی ادغام می‌شود. در مقابل، انسان هدفمند، به‌واسطه‌ی پیوند اهدافش با موفقیت‌های بیرونی، به سوژه‌ای مطیع و هم‌راستا با سیستم تبدیل می‌شود. با این حال، شاید عمیق‌ترین آسیبی که زیست هدفمند، در معنای مدرن آن، به انسان و انسانیت وارد می‌کند، تضعیف و حتی نابودی خلاقیت باشد. خلاقیت، برخلاف آن‌چه گاه تصور می‌شود، محصول برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه و هدف‌گذاری دقیق نیست؛ بلکه زاده‌ی مواجهه‌ی آزادانه‌ی انسان با تصادف، اتفاق و ضرورتتا ست. از این منظر، می‌توان گفت که یکی از کانون‌های اصلی فلسفه‌ و ادیان شرقی نیز بر همین اصل جهتمندی و هم‌آوایی با روح کیهانی استوار است. در بسیاری از سنت‌های دینی هندی، رهایی از تعلقات جایگاه محوری دارد؛ تعلقاتی که می‌توانند هم به مالکیت و هم به تولید نسبت داده شوند. انسان، در این دستگاه‌های فکری، نه به واسطه‌ی آن‌چه در اختیار دارد یا آن‌چه تولید می‌کند، بلکه به اعتبار خودِ بودنش ارزشمند تلقی می‌شود. چنین انسانی، دقیقاً از مسیر رهایی از هدف‌گذاری‌های بیرونی و تملک‌محور، به خویشتن خویش نزدیک می‌شود.

1

اعمال عبادی: کیفیتی از تجربه یا تکراری بی‌معنا؟ نیلا عابدی

1 هفته،2 روز پیش

اعمال عبادی: کیفیتی از تجربه یا تکراری بی‌معنا؟

نیلا عابدی 

از دوره‌ای مشخص، روحانیان ایرانی به تأمل دربارهٔ چیستی آیین‌ها و ماهیت گیتی پرداختند و کوشیدند میان این دو پیوندی منطقی و منسجم برقرار کنند. آنان خود را مستقلاً موظف می‌دانستند که در پاسداشت و نگاهبانی کیهان بکوشند. حاصل این اندیشه‌ورزی، شکل‌گیری تصویری منسجم از تکوین جهان بود. بر پایهٔ نوشته‌های زرتشتی، از جمله متون اوستایی و پهلوی مانند بندهشن، می‌توان گفت که ایزدان جهان را در هفت مرحله آفریدند. نخست آسمان را آفریدند؛ آسمانی سنگین و سخت، چونان صدفی کروی و عظیم. در نیمهٔ زیرین این صدف، آب قرار گرفت. سپس زمین آفریده شد؛ زمینی گسترده و مسطح که همچون بشقابی بزرگ بر روی آب جای داشت.

پس از آن، در مرکز زمین سه موجود زنده به صورت یگانه پدید آمدند: نخست گیاهِ یگانه، سپس جانورِ یگانه (که در روایات پهلوی به صورت گاو نخستین آمده است)، و آنگاه انسانِ نخستین. در مرحلهٔ هفتم، آتش آفریده شد؛ عنصری که هم دیدنی است و هم نادیدنی و در همهٔ آفرینش حضور دارد. خورشید نیز جزئی از آفرینش آتش به شمار می‌رفت.

از آنجا که این گیتی در آغاز در حالتی ایستا و بی‌جنبش آفریده شده بود، ایزدان برای به حرکت درآوردن آن قربانی سه‌گانه‌ای به جای آوردند: گیاه را پژمردند، گاو و انسان را کشتند. از دل این مرگ سودمند، گیاهان، جانوران و مردمان دیگر پدید آمدند. بدین‌سان، با حیاتی نو که از پی مرگ برخاست، چرخهٔ هستی به گردش درآمد.

بر پایهٔ منابع هندی، این چرخه‌های طبیعی بی‌پایان تلقی می‌شدند. از این رو، روحانیان برای آنکه این چرخه در مسیر درست خود استمرار یابد، هر روز با اجرای آیینی خاص، خود را بازآفرینِ آن قربانی آغازین می‌دانستند. آنان با مناسک روزانه، حرکت جهان را تضمین می‌کردند.

در این آیین، هر یک از هفت آفریده نماینده‌ای داشت که در مراسم حضور می‌یافت. زمین با خودِ محوطهٔ مناسک نمایندگی می‌شد. آب و آتش در ظرف‌هایی که در برابر روحانی قرار داشتند حاضر بودند. سنگِ آسمان با کارد سنگی، هاون و دستهٔ هاون سنگی نمود می‌یافت. گیاه با برسَن و هئومه نمایان می‌شد. جانور با چهارپای قربانی یا فرآورده‌های حیوانی مانند شیر و کره حضور داشت. و سرانجام، نمایندهٔ انسان، خودِ روحانیِ برگزارکنندهٔ آیین بود.

به این ترتیب، انسان در مقام نگاهبان کیهان، با طهارت و توان آیینی خویش، همکار ایزدان در حفظ نظم جهان به شمار می‌رفت و از رهگذر اجرای آگاهانهٔ مناسک، هفت آفرینش را می‌پالود، برکت می‌بخشید و نیرو می‌داد تا چرخهٔ هستی در مسیر درست خود پایدار بماند.

من تصور می‌کنم که یک مسئله درخشان در رابطه با آیین‌های عبادی ابتدایی، وجود دارد و آن این است که این مناسک چندان انتزاعی نبودند، بلکه برعکس سعی می‌کردند خود را به عینیت نزدیک کنند؛ بنابراین برای انسان قابل‌فهم‌تر بودند. در جایی ویلیام جیمز می‌گوید معنویت، پیش از هر باور یا نظام اعتقادی، کیفیتی از تجربه‌ست. من فکر می‌کنم این تجربه هرچه عینیت بیشتری داشته باشد، کیفیت بالاتری دارد.

همچنین در خلال متن بالا که از مری بویس به شکل ضمنی نقل کردم، این عینیت‌بخشی در امر عبادی (یعنی ما‌به‌ازا قرار دادن امور مادی در این جهان و مقایسه آن‌ها با امور ازلی و ابتدایی) راهگشای درک و وصل کردن انسان به آن حقیقت والاست. انسان این حقیقت را این‌بار به شکلی تعدیل‌شده در مراسم عبادی بازسازی می‌کند و همکار ایزدان به شمار می‌رود؛ بنابراین کارش واجد معنا می‌شود، حتی اگر بارها تکرار شود و از صافی تکثیر بگذرد. زیرا در هر بار که این عمل عبادی شکل می‌گیرد، انسان در کانتکستی نو و با توجه به مقتضیات تازه، در حال آفرینش است. و آفرینش درد دارد، رنج دارد و پدیده‌ای ناخودآگاه نیست؛ بنابراین نیازمند کیفیتی از آگاهی در لحظه است، کیفیتی از حضور، خودآگاهی، فهم، واکاوی و یافتن معنا، هر بار به شکلی نوین. این وضعیت با عبادت‌هایی که امروزه انجام می‌دهیم کاملاً متفاوت است؛ اعمال عبادی به پدیده‌هایی تبدیل شده‌اند که فاقد آن حس اتصال‌اند و صرفاً به اعمال روتین، ناخودآگاه و بی‌معنا بدل شده‌اند. ما از حیث تجربه دینی اخته شده‌ایم.

بایستی توجه داشته باشیم که، در عین تبعیت از سنت، این پدیده‌ها در روزگار خود نوین و مدرن تلقی می‌شدند؛ چراکه از اسلوب پیشین به شکل صوری تبعیت می‌کردند، اما در نهاد ماجرا آن آفرینش، آن حالات لحظه‌ای و آن تجربیات (که حاصل عینیت‌بخشیدن به یک ماجرای قدسی و وارد کردن آن به ساحت مادیِ قابل‌درک برای انسان بود) امری نو به شمار می‌آمد. انسانی که این پدیده را بازسازی می‌کند، در مقام همکار ایزدان، قدسیت آن را به تمامی درک می‌کند. در این معنا، انسان‌ها و ایزدان به نوعی یکسان‌اند، زیرا می‌توانند بیافرینند، در خلقت شرکت داشته باشند و از این رهگذر قدرت ایزدان خالق را بازشناسند.

اکنون پرسش این است: مناسک تکرارشونده ادیان امروزین (اذکار، مانثره‌ها و نمازهای یومیه، ادعیه‌ خوانی و اقسام دیگری از اعمال عبادی) آیا چنان‌که در آغاز بودند، حاوی همان شهود و همان قدسیت‌اند؟ آیا تبدیل شدن آن‌ها به سنت، امر درونیِ نو بودنشان را حفظ کرده است؟ آیا بر این تأکید دارند که امر سنتی در آغاز خود نوین بوده است؟ آیا خلاقیتِ آفرینش در لحظه عبادت را تاب می‌آورند، یا فقط کنش‌های روزمره و عادتی هستند که به مرور ناخودآگاه انجام می‌شوند؟ و آیا همه این‌ها در نهایت مانعی برای تجربه دینی نیستند؟

 

پ.ن: روایتی که در بالا به‌صورت ضمنی از آن بهره گرفته‌م، بر اساس گزارش مری بویس در کتاب زرتشتیان: باورها و آداب دینی آنها (ترجمهٔ عسگر بهرامی، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱، صص ۳۵–۳۶) است.

۲/۲

0

تشکیک در زیبایی و زیبایی شناسی مدرن

1 ماه پیش

تشکیک در زیبایی و زیبایی‌شناسیِ مدرن 

نیلا عابدی 

بحث درباره‌ی زیبایی و زیبایی‌شناسی مدرن ناگزیر ما را به پرسش از نسبتِ «نقصان» و «کمال» در پدیدآیی امر زیبا می‌کشاند. نمونه‌ای کلاسیک از این نسبت، ماجرای سنگ مرمری است که میکل‌آنژ بعدها از آن پیکره‌ی داوود را آفرید. این سنگ، بلوکی ناقص و آسیب‌دیده بود که در سال ۱۴۶۴ سفارش داده شد؛ اما نخستین مجسمه‌ساز، آگوستینو، با ایجاد شکاف‌ها و سوراخ‌هایی در آن ساختار سنگ را معیوب کرد، و پس از او نیز آنتونیو روسلینو از ادامه‌ی کار انصراف داد و آن را غیرقابل استفاده توصیف کرد. بدین‌ترتیب این سنگ عظیم حدود ۲۵ سال در فضای باز رها شد تا آنکه در ۱۵۰۱ میکل‌آنژ با مشاهده‌ی همین توده‌ی ناقص اعلام کرد: «درونش انسانی می‌بینم؛ فقط باید آزادش کنم.» حاصل کار او، با پذیرش همان کاستی‌ها و محدودیت‌های اولیه، به یکی از شاهکارهای بی‌بدیل تاریخ هنر بدل شد. این روایت، نمود بارزی است از اینکه حرکت از نقصان به کمال، همواره یک مسیر خطی و یکنواخت نیست و معنا و زیبایی می‌تواند از دلِ نقص، شکستگی و ناموزونی سربرآورد.

به گمان من، در جهان مدرن، از زمانی که زیبایی با صنعت پیوند خورد و در قالب کالا عرضه شد، بینشِ پیشین و اصیل نسبت به امر زیبا نیز دچار دگردیسی عمیقی شد. در گذشته، زیبایی محصول فرآیندی خلاقانه، فردی و درونی بود که بر مبنای یک کانسپت شخصی شکل می‌گرفت؛ هر فرد یا هنرمند الگویی مستقل و متناسب با تجربه‌ی زیسته‌ی خویش می‌آفرید. اما در جهان معاصر، زیبایی بیش از آنکه برآمده از خلاقیت فردی باشد، به صورت یک «فرم ثابت» ایجاد و بازتولید می‌شود؛ الگویی واحد که بی‌وقفه تکثیر می‌گردد و فرد را به پیروی از استانداردهایی ازپیش‌تعریف‌شده سوق می‌دهد. پدیده‌هایی مانند مُد، ترندینگ و استانداردسازی صنعتیِ سلیقه، در عمل به حاشیه‌رانده‌شدنِ ساحت‌های عمیق‌تر و معناییِ زیبایی کمک کرده‌اند. نتیجه آن است که زیبایی در جهان مدرن نه امری متکثر و متنوع، بلکه محصولی تکثیرپذیر و انباشته‌شونده است.

با این حال، در نگاه سنتی‌، پدیدآورنده‌ی اثرِ زیبا نقش اساسی در ارزش و اعتبار زیبایی دارد؛ رنج، مرارت، تلاش فردی و روایت نهفته در فرآیند خلق اثر همان چیزی است که به زیبایی وزن می‌بخشد. نمونهٔ مشهور آن، ارزش نسخه‌ی اصلی مونالیزا است؛ با وجود میلیون‌ها بازتولید، تجربه‌ی مواجه‌ی حضوری با اثر اصلی در موزه‌ی لوور همچنان یگانه و ارزشمند تلقی می‌شود. این امر نشان می‌دهد که زیبایی، صرفاً ناشی از فرم نهایی نیست، بلکه به «یگانگی»، «فرآیند خلق»، و «روایت انسانی» پشت اثر گره خورده است.

در مقابل، زیبایی در فرهنگ عامه‌ی امروز بیشتر همانند نسخه‌ای است که در تیراژهای بالا زیراکس می‌شود: الگوهای واحد در پوشش، آرایش، دکور، طراحی و حتی شیوه‌ی زیست، بدون توجه به زمینه‌های فرهنگی و فردی بازتولید می‌گردند. این روند در معماری نیز آشکار است؛ برای مثال، رواج شتاب‌زده‌ی نماهای موسوم به «رومی» در معماری معاصر ایران نمونه‌ای بارز از حذف زمینه‌مندی و تکثرِ زیبایی‌شناختی است. در حالی که در معماری سنتی ایران، پیوند عمیق فرم با جغرافیا، فرهنگ، اقلیم و زیست‌جهان اجتماعی سبب می‌شد هر فضا حامل معنا و روایت باشد؛ تجربهٔ مواجهه با گنبد مسجد شیخ‌لطف‌الله نمونه‌ای از این اتصال معنایی است که فرد را با جهانی فراتر از خود پیوند می‌دهد.

در انتها، می‌توان گفت زیبایی در معنای اصیل خود امری است فردی، روایی، خلاقانه و برآمده از سبک زیستن؛ امری که الزماً در کمال رخ نمی‌دهد، بلکه گاه همین نقصان‌ها، کاستی‌ها و نابسامانی‌ها هستند که به یک اثر کیفیت زیبایی‌شناختی و ارزش وجودی می‌بخشند.

0

یادداشت

1 ماه پیش

I against my brother. I and my brother against my cousin. I, my brother, and my cousin against the world.

 

 

پ‌ن: برای فهم بخش بزرگی از تاریخِ سیاسی اعراب و تحولات آغازین اسلام، کافی است منطق همین یک ضرب‌المثل را دریابیم: «من در برابر برادرم؛ من و برادرم در برابر پسرعمویمان؛ من، برادرم و پسرعمویم در برابر جهان.» این عبارت، منطق عصبیّت و ائتلاف را به‌اختصار بیان می‌کند؛ جایی که دشمنی و همبستگی نه اموری ثابت، بلکه تابعی از منافع و سطح تعلق گروهی‌اند. به واقع، آن‌که امروز رقیب است، ممکن است فردا متحد باشد؛ چراکه در منطق قبیله، گاه پیوند خون بر هر اختلافی غلبه می‌کند.

0

خوانشی از مقاله «اثر هنری در عصر تکثیر مکانیکی»

1 ماه پیش

خوانشی از مقاله «اثر هنری در عصر تکثیر مکانیکی» والتر بنیامین

نیلا عابدی

مقاله‌ی «اثر هنری در عصر تکثیر مکانیکی» احتمالاً در سال‌های ۱۹۳۵/ ۱۹۳۶ نوشته شده. اگرچه بنیامین در این متن به صنایعی چون سینما و عکاسی می‌پردازد که در زمان او پدیده‌هایی نسبتاً نوظهور به شمار می‌آمدند، اما بسیاری از مباحث مطرح‌شده در مقاله برای امروزِ ما نیز کاملاً قابل‌درک و ملموس‌اند. به‌طور کلی، با توجه به شناخت محدودی که از بنیامین دارم، می‌توانم ادعا کنم که ایده‌های او فراتر از زمانه‌ی خودش‌اند؛ ایده‌هایی انسانی و بین‌الاذهانی که همچنان جذاب و تأمل‌برانگیز باقی مانده‌اند. بنیامین بحث خود را با این نکته آغاز می‌کند که مسئله‌ی تقلید و بازتولید اثر هنری، موضوعی متداول در تاریخ هنر بوده است. با این حال، او می‌کوشد نشان دهد آنچه در دوران مدرن رخ می‌دهد، صرفاً ادامه‌ی همان سنت پیشین نیست، بلکه با پدیده‌ای متمایز به نام «تکثیرِ مکانیکی» مواجه‌ایم که پیامدها و دلالت‌های خاص خود را دارد. از جمله ویژگی‌ها و پیامدهای تکثیرِ مکانیکی می‌توان به توانایی تصویر کردن زندگی روزمره، امکان تأثیرگذاری گسترده بر عامه‌ی مردم به دلیل در دسترس بودن اثر، و نیز تأثیر آن بر اشکال نوینِ هنر اشاره کرد. به‌زعم بنیامین، تکثیر مکانیکی حساس‌ترین هسته‌ی اثر هنری، یعنی «اصالت» آن، را مورد تعرض قرار می‌دهد. تعریفی که او از اصالت ارائه می‌کند، بسیار قابل‌توجه است: اصالت یک چیز چکیده‌ی تمام آن چیزی‌ست که از آغاز به‌صورت قابل انتقال در آن وجود داشته؛ از تداوم مادی گرفته تا شهادت آن به تاریخی که پشت سر گذاشته. نکته‌ی مهم دیگر در نظر بنیامین این است که «شهادت تاریخی» اثر هنری متکی بر اصالت آن است و این اصالت نیز به دوام مادیِ یگانه و ارزشمند اثر وابسته. هنگامی که دوام مادی اثر دیگر مطرح نباشد، شهادت تاریخی نیز از میان می‌رود و با از دست رفتن این شهادت، اقتدار اثر هنری به خطر می‌افتد. بنیامین در ادامه بیان می‌کند که می‌توان همه‌ی این مباحث را در مفهوم «تجلی» (Aura) بازشناسی کرد. به‌زعم او، آنچه از اثر هنری در عصر تکثیر مکانیکی از بین می‌رود، تجلی آن است؛ تجلی‌ای که پدیده‌ای یگانه است و همواره نوعی فاصله، هرچند اندک، میان ما و اثر برقرار می‌کند.

بنیامین در بخش ابتدایی مقاله، به‌طرزی هوشمندانه و ظریف، نقل‌قولی یک‌پاراگرافی از پُل والِری می‌آورد. والری در این نقل‌قول اشاره می‌کند که هنرهای زیبا در دوره‌هایی و به‌دست کسانی پدید آمده‌اند که نسبت به ما قدرت کمتری برای تأثیرگذاری داشته‌اند. همین جمله به‌نوعی جهت‌دهنده‌ی کل مباحث بعدی بنیامین است. از این منظر می‌توان گفت رویکرد بنیامین صرفاً نقد هنر نیست، بلکه نقد یک جهان‌بینی‌ست؛ جهان‌بینی مدرن و ایدئولوژی‌های برخاسته از آن، با تمرکز ویژه بر کاپیتالیسم.

والری در ادامه تأکید می‌کند که باید در انتظار نوآوری‌های عظیمی بود که تمامی فنون هنری را دگرگون کنند و از این طریق، نه‌تنها شیوه‌ی ابداع هنری، بلکه حتی خود مفهوم هنر را نیز به‌کلی متحول سازند. این جمله برای من بسیار ملموس بود، چراکه اخیراً به آثار جکسون پولاک علاقه‌مند شده و آن‌ها را دنبال می‌کردم. به‌گمان من، هنر مدرن با تصدیق همان چیزی که والری به آن اشاره می‌کند، هم مفهوم ابداع هنری را دگرگون کرده و هم خودِ مفهوم هنر را. هم‌زمان با این تحولات، برداشت ما از زیبایی و زیبایی‌شناسی (یعنی تعابیری که از این مفاهیم داریم) نیز دستخوش تغییر شده.

نکته‌ی جالب در آثار پولاک آن است که عناصری که باعث شکل‌گیری فرم در متریال او می‌شوند، همچون قلمو، کاملاً خارج از قواعد پیشین به کار گرفته شده‌اند. پولاک در آثار متأخر خود حتی از قلم‌مو استفاده نمی‌کرد، بلکه با چوب و بدون تماس مستقیم با بوم، رنگ را بر سطح آن می‌پاشید. این شیوه‌ی کار را می‌توان نمونه‌ای از همان تحولی دانست که بنیامین و والری از آن سخن می‌گویند.

در جایی از مقاله، بنیامین به‌صورت ضمنی به این نکته اشاره می‌کند که هر اثر هنری واجد یک «هسته‌ی تاریخی»‌ است؛ هسته‌ای که زمان‌مندی و مکان‌مندی خاص خود را دارد. تکثیر مکانیکی، اثر را از این هسته‌ی تاریخی جدا می‌کند و در نتیجه، اصالت آن را از میان می‌برد. اگر چهار مؤلفه‌ی زیباشناختی (پیام، تکنیک، سبک و متریال) را در نظر بگیریم، می‌توان گفت هنر مدرن با تحول در هر چهار مؤلفه همراه بوده. پیام هنرمند مدرن، نحوه‌ی مواجهه وی با جهان (که نمود آن سبک است)، و حتی متریالی که به کار می‌گیرد، همگی تاریخ‌مند و وابسته به زمینه‌ی تاریخی خاصی‌اند. ازاین‌رو، تغییر در این مؤلفه‌ها به‌طور اجتناب‌ناپذیر به دگرگونی در تعابیر رایج ما از زیبایی و زیبایی‌شناسی می‌انجامد.

0

چند کلامی در رابطه با رمان تعمیرکار اثر برنارد مالامود

4 ماه،1 هفته پیش

چند کلامی در رابطه با رمان تعمیرکار اثر برنارد مالامود

نیلا عابدی 

این نخستین مواجهه‌ی من با مالامود است. پیش از این کتاب، حتی نام او را نیز نمی‌دانستم؛ اما پس از خواندن تعمیرکار، بی‌درنگ متوجه شدم که با نویسنده‌ای روبه‌رو شده‌ام که بناست در فهرست نویسندگان محبوبم جای بگیرد. او افسونگرانه قلم می‌زند و مخاطب را مجذوب خود می‌کند، بی‌آنکه باعث سرگیجه‌اش شود. نویسنده‌ای که آثارش همان درون‌مایه‌ای را دارند که باب طبع من است.

و اما تعمیرکار. چه نکوتر که سخن درباره‌ی کتاب را از نام آن آغاز کنیم. نامی بی‌تکلف و ساده؛ تجسد یک وظیفه و در عین حال بی‌هویتی. شاید مالامود می‌توانست به جای انتخاب یک عنوان شغلی، نامی انتزاعی برای کتاب برگزیند یا عنوانی برگرفته از وقایع رمان، مثلاً مصائب یک یهودی. اما به زعم من، همین انتخاب نیز حامل معنایی مهم است؛ بی‌هویتی یاکوف بک، جوانی یهودی در جامعه‌ای یهودستیز. او تعمیرکار است؛ تعمیرکاری که بی‌جیره و مواجب، در کار تعمیر آزادی است.

ترجیح می‌دهم این کتاب را در چهارچوب نظریه‌ی سفر قهرمان و عباراتی از جوزف کمبل فهم کنم: «قهرمان کیست؟ از بهشت رانده‌شده‌ای است که عزم بازگشت به بهشت را دارد. قهرمان، آن انسان فرهیخته‌ای است که قدم در راه تغییر وضعیت موجود می‌نهد. او به تمام سختی‌ها و ناکامی‌ها، نبردها و دیوها، فریب‌ها، رنج و تنهاییِ پیش روی خود آگاه است، اما ماندن در وضعیت فعلی را برای خود ناممکن می‌داند. او پا در سفری روحانی و درونی می‌گذارد، با همه‌ی مشکلات روبه‌رو می‌شود و پنجه در پنجه‌ی آنها می‌افکند و نهایتاً سربلند و آزاده وارد عالمی جدید می‌شود؛ عالمی که خود خالق آن است. دنیایی که در آن امنیت کامل دارد، زیباست و دوست‌داشتنی. عاشق می‌شود؛ عاشق تمام هستی. سفری که آغازش از درون بود و پایانش در بیرون، در آغوش گرم زندگی می‌باشد. این سفر، سفرِ قهرمانی انسان است.»

یاکوف بک، قهرمان داستان، در موارد بسیاری قرابتی خاص با توصیف کمبل از قهرمان دارد. داستان از همان ابتدا نشان می‌دهد که جهان، یاکوف را پس زده است. او پدر و مادرش را در کودکی از دست داده، همسرش ترکش کرده و گذشته از همه‌ی اینها، در خارج از اسکان، یک یهودی است. بنابراین، بهشتی برای یاکوف وجود نداشته. اما پس از خروج از زادگاه و مواجهه با جهنم بیرون، بازگشت به شرایط پیشین و مهم‌تر از آن، دستیابی به آزادی و کرامت انسانی، همان بهشتی است که بک قصد رسیدن به آن را دارد. 

یاکوفِ آزاداندیش، تعصب و تعلق مذهبی ندارد، در همان ابتدای داستان تصمیم می‌گیرد دهکده‌اش را ترک کند. ترک دیار، گذر از مرزهای شناخته‌شده‌ی زندگی و ورود به سرزمین ناشناخته‌ها، یکی از گذرگاه‌های نمادین بیشتر قهرمانان است و از همین‌جا درمی‌یابیم که یاکوف قهرمان این داستان می‌باشد؛ چرا که فرد معمولی نه‌تنها به ماندن درون این مرزها رضایت می‌دهد، بلکه به آن افتخار هم می‌کند و از بیرون گذاشتن حتی یک قدم از جهان شناخته‌شده هراس دارد. همان‌گونه که اشموئل (پدر زنش)، نماینده‌ی سنت‌گرایی در داستان، به یاکوف می‌گوید: «...اما نمی‌فهمم چرا می‌خواهی خودت را به دردسر بیندازی و به کی‌یف بروی؟ آنجا شهر خطرناکی است، پر است از کلیسا و یهودستیزها.» شاید بسیاری از مخاطبان پس از خواندن کتاب، حق را به اشموئل بدهند و تصور کنند اگر یاکوف به سخنان ارتجاعی او وقعی می‌نهاد، هرگز گرفتار مصائب بعدی نمی‌شد. اما اگر یاکوف نمی‌رفت، چرخه‌ی سفر قهرمان نیز هرگز شکل نمی‌گرفت. پس ترک دیار و ورود به کی‌یف، برای یاکوف همان گذار اولیه و مدخل ورود به داستان اصلی است.

پس از مهاجرت، یاکوف با مشکلات مالی و شغلی دست‌وپنجه نرم می‌کند و امیدش را از دست می‌دهد. اما نجات جان مردی ثروتمند، صاحب یک کارخانه آجرپزی، مسیر زندگی‌اش را تغییر می‌دهد. آن مرد ابتدا از او می‌خواهد طبقه بالای خانه‌اش را تعمیر و نقاشی کند و سپس، به دلیل رضایت از کارش، شغلی دائمی به‌عنوان حسابرس و ناظر کارخانه، همراه با محل سکونت رایگان، به او پیشنهاد می‌دهد. یاکوف، با وجود خطر فاش شدن هویت یهودی‌اش، خود را در برابر پیشنهادی وسوسه‌انگیز می‌بیند. در ادامه، دختر صاحب کارخانه به یاکوف علاقه‌مند می‌شود. در لحظه‌ای که رابطه می‌تواند به مرحله‌ای نزدیکی برسد، یاکوف مرددانه صحنه را ترک می‌کند. زینایدا نیکلایونا لبدف، دختر صاحب کارخانه، در چرخه سفر قهرمان همان «زن به‌مثابه وسوسه‌گر» است؛ وسوسه‌ای که یاکوف، هرچند نه بی‌تردید، از آن می‌گذرد. به‌واقع، شخصیت یاکوف پله‌پله و انتخاب‌به‌انتخاب شکل می‌گیرد. پس از پذیرفتن شغل در کارخانه، یاکوف گرفتار دسیسه و تهمت خون می‌شود. آزاداندیش بودن کارکتر اصلی، مرکز ثقل شخصیت اوست؛ چرا که در میانه تصلب دو نحله دینی، یعنی هم‌کیشان متعصبش و یهودستیزانِ فدایی مسیح، او همان کسی است که خدای اسپینوزا را پذیرفته و در اسپینوزا، خود را بازمی‌یابد. او گاه حتی پلی میان دو دین می‌شود.

در بخش‌هایی از کتاب، مالامود هنرمندانه از دل تضاد وقایع، معنا خلق می‌کند. برای مثال، تراژدی و نقطه عطف داستان آنجاست که زندانی یهودی برای زندانبان مسیحی انجیل می‌خواند؛ از محاکمه مسیح و مصائب عیسی می‌گوید و سپس از او می‌پرسد که چگونه، با وجود مسیحی بودن و باور داشتن به آنچه در انجیل آمده، می‌تواند بر زندانی بودن و شکنجه او مهر تأیید بزند. در اینجا، تعمیرکار هاله‌ای از مسیح را در وجود خود می‌بیند؛ رنج‌کشیده و به نوعی مصلوب. اما در بخش دیگری از رمان، او خود آینه تمام‌نمای مسیح است؛ مسیحی برای یهودیان. قربانی شدن را به جان می‌خرد. رنج زندان، زندانی بودن و حتی محاکمه شدن را برای هم‌کیشانش می‌پذیرد تا نگذارد تصویری باطل از آنان شکل بگیرد و به دلیلی واهی محکوم شوند. او برای رنج بردنش دلیلی پیدا می‌کند؛ همان‌گونه که خود می‌گوید: «اما اگر رنج می‌برم، بگذار دلیلی داشته باشد.»، «...یهودیانی که جان خود را برداشته می‌گریزند، ساکن کوی رنج ابدی خاطرات خواهند شد. پس چه کاری از دست یاکوف بک برمی‌آید؟ فقط می‌تواند اوضاع را بدتر کند. گرچه یک نیمچه یهودی‌ای بیش نیست، اما برای حفظ جان آنها کفایت می‌کند. هیچ نباشد، آن مردم را می‌شناسد و به حق آنها برای یهودی بودن و زندگی انسانی در این دنیا اعتقاد دارد. بر ضد کسانی است که مخالف آنها هستند، تا جایی که بتواند از آنها محافظت می‌کند. این است عهد او با خودش. اگر خدا انسان نیست، پس این وظیفه بر دوش اوست. بنابراین باید تا زمان دادگاه تاب بیاورد و بگذارد آنها با دروغ‌هایشان بر بی‌گناهی او مهر تأیید بزنند. هیچ آینده‌ای در انتظارش نیست، جز این که طاقت بیاورد، انتظار بکشد...»

این معنا فقط در جهانِ درونی یاکوف باقی نمی‌ماند، بلکه در جهان بیرونی نیز نمود پیدا می‌کند؛ آنجا که وکیل پیر به او می‌گوید: «تو داری به جای همهٔ ما عذاب می‌کشی. باعث افتخارم بود اگر می‌توانستم جای تو باشم.»

زندان در رمان قرابتی آشکار با «شکم نهنگ» در چرخه سفر قهرمان دارد. این زندان است که قهرمان را می‌سازد و یاکوفِ ظاهری را با یاکوفِ حقیقیِ درونش پیوند می‌دهد. مرور گذشته، هذیان‌های تب‌آلود، اوهام و دیگر ابزارهایی که یاکوف برای فراموش کردن مصائب زندان به کار می‌گیرد، همگی به بازتفسیر گذشته در پیشگاه او و خلق معنایی تازه از آن منجر می‌شوند. همان‌گونه که کمبل نیز اشاره می‌کند:

«...قهرمان، به جای پیروز شدن یا صلح کردن با قدرت آستانه، به درون جهان ناشناخته بلعیده می‌شود و به نظر می‌رسد که مرده است. این موتیف فراگیر بر این درس تأکید می‌کند که گذر از آستانه، نوعی نفی خویشتن است. به جای رفتن به بیرون و آن سوی مرزهای جهان مرئی، قهرمان به درون می‌رود و دوباره متولد می‌گردد. این ناپدید شدن، شبیه ورود فرد عبادتگر به درون معبد است؛ جایی که او باید به یاد بیاورد کیست و از کجاست تا به زندگی دوباره برسد.» در زندان، بک بارها روابط خود را با ریسل (همسرش) بازنگری می‌کند. کفاره گناهان گذشته‌اش را با رنج می‌پردازد و انسانی تازه از خود می‌سازد؛ انسانی که ریسل را می‌بخشد، بزرگوارانه فرزند او را فرزند خود اعلام می‌کند تا کودک از انگ حرامزادگی رهایی یابد و...

البته تعبیری که خود مالامود از درون‌مایه زندان در اثرش ارائه می‌دهد نیز بسیار ظریف و درخور توجه است. او می‌گوید: «زندان استعاره‌ای برای مخمصه‌ای است که انسان در طول تاریخ به آن دچار است. جبر، نخستین زندان بشری است، هرچند میله‌هایش به چشم همگان نمی‌آید. بی‌عدالتی اجتماعی، بی‌رحمی و نادانی نیز زندان‌های ساخته دست بشرند... خارق‌العاده‌ترین اختراع ما، آزادی بشر است.»

چیز دیگری که تعمیرکار را به رمانی منحصربه‌فرد تبدیل می‌کند، این است که کتاب در پی نسخه پیچیدن یا تحویل دادن پاسخ‌های جویده‌شده به مخاطب نیست. خواننده، همراه مالامود، در مرداب پرسش‌های بزرگی چون چگونگی آزاداندیشی، خداباوری یا ناباوری، جبرگرایی یا اختیار، چیستی ذات انسان، آزادی و... دست‌وپا می‌زند و در نهایت، تنها با چنگ زدن به شاخه آزادیِ انتخاب است که می‌تواند خود را از این مرداب بیرون بکشد.

نکته جالب آن است که در جای‌جای کتاب، از زبان شخصیت‌های مختلف، با جبرگرایی نهفته در دل داستان مواجه می‌شویم؛ جمله‌هایی که گویی بر این امر مهر تأیید می‌زنند. برای نمونه، استروفسکی، وکیل، به یاکوف می‌گوید:

«اما خیلی غصه نخور؛ اگر تو نبودی، یک یهودی دیگر جایت نشسته بود.» یا آنجا که خود یاکوف از جبر تاریخی می‌نالد و می‌گوید: «همه چیز پیش از رسیدن ما آغاز شده. ما همه در دل تاریخ‌ایم، شکی نیست؛ اما بعضی بیش از سایرین گرفتار آن‌ایم و البته یهودی‌ها بیش از همه.» آنچه به پیچیدگی رمان می‌افزاید، همین پاسکاری میان جبر و اختیار است؛ پاسکاری‌ای که به زعم من، با پیروزی اختیار به پایان می‌رسد. کافی است به این جمله کتاب توجه کنیم:

«اما صرف زنده بودن، بدون انتخاب، دست‌کمی از مرگ نداشت.» و یاکوف، مختارانه آزادی را انتخاب می‌کند.

ردپای این انتخاب را می‌توان در سراسر کتاب دید. برای مثال:

«از فرط آرزوی آزادی مستأصل شده. گاهی امیدی در دلش سوسو می‌زند، گویی زاییده خیالات است. احساس می‌کند چه‌قدر به آزادی نزدیک است که اگر درست نفس بکشد، یا فکری درست به ذهنش خطور کند، دستش بدان می‌رسد.» تا آنجا که سرانجام به نقطه عطف اندیشه کتاب می‌رسیم:

«هدف از آزاد بودن، خلق آزادی برای دیگران است.»

این معنا در رفتار شخصیت‌های محوریِ داستان، از خود یاکوف بک گرفته تا بی‌بیکوفِ بازرس، نمود پیدا می‌کند. بی‌بیکوف یکی از عجیب‌ترین و در عین حال دوست‌داشتنی‌ترین شخصیت‌های رمان است؛ کسی که قربانی دانستن حقیقت و مقاومت در برابر ساختارهای اجتماعی می‌شود. او، پس از یاکوف، شخصیت محبوب من در رمان می‌باشد.

تلاش در جهت خلق آزادی برای دیگران، در شخصیت کوگینِ زندانبان نیز جلوه پیدا می‌کند. هنگامی که معاون زندان می‌خواهد به بهانه سرپیچی، یاکوف را با شلیک گلوله بکشد، کوگین اسلحه‌اش را به سمت معاون می‌گیرد و از یاکوف دفاع می‌کند. به زعم من، آزادی در این رمان، حاصل انتخابی انسانی‌ست. یاکوف بارها با پیشنهادهایی روبه‌رو می‌شود که می‌توانند او را از بند برهانند، اما هر بار انتخاب می‌کند که آزادی را نه در رهایی شخصی، بلکه در حفظ کرامت انسانی معنا کند. او انتخاب می‌کند که برای همان جرمی محاکمه شود که به او نسبت داده‌اند، نه آنکه با مصالحه‌ای تحقیرآمیز نجات پیدا کند. حتی مرگ احتمالی خود را نیز به ابزاری برای مقاومت بدل می‌کند؛ زیرا می‌خواهد مرگش نیز در خدمت آزادی و کرامت باشد. چنان‌که می‌گوید: «آنچه که می‌خواهد محاکمه‌ای منصفانه است، نه بخشودگی.» و در جایی دیگر، با لحنی سرکش و عصیانگر می‌گوید:

«بگذار تزار روی زمین برق‌انداخته اتاقش بالا و پایین بپرد. من مرگم را مثل فضله می‌اندازم روی سرش.» او تا پایان مقاومت می‌کند، در انتظار کیفرخواست روزها را پشت سر می‌گذارد و در برابر دسیسه‌های سیستمی که خواهان حذف اوست، سر فرود نمی‌آورد. در پایان، ما هرگز نمی‌دانیم سرنوشت یاکوف چه می‌شود؛ زنده می‌ماند یا می‌میرد؟ محاکمه می‌شود یا نه؟ دوباره به زندان بازمی‌گردد یا می‌گریزد؟ اما حقیقت آن است که پاسخ این پرسش‌ها چندان اهمیتی ندارد؛ زیرا پاراگراف پایانی کتاب نشان می‌دهد که مالامود به هدف خود رسیده. تعمیرکاری آزاداندیش، مستأصل و تنها، در دهکده‌ای یهودی‌نشین تصمیم می‌گیرد زندگی‌اش را تغییر دهد. به شهر می‌آید، خود را در دل رنج و مخاطره می‌اندازد، در کارخانه‌ای مشغول به کار می‌شود، روزی پسربچه‌ای کشته می‌شود و انگ اتهام به سوی یهودی‌ای می‌رود که اساساً حضورش در آن منطقه ممنوع بوده است. توطئه شکل می‌گیرد، یاکوف دستگیر می‌شود، بر بی‌گناهی خود پافشاری می‌کند، رنج گناهی را که مرتکب نشده بر دوش می‌کشد، به مرز اضمحلال می‌رسد، متحول می‌شود و در نهایت آزادی و کرامت را انتخاب می‌کند و خود را وقف آن می‌سازد. 

در پاراگراف پایانی کتاب آمده است: «بعد فکر کرد هر جا که تلاشی برای رسیدن به آزادی نباشد، آزادی وجود ندارد. اسپینوزا چه می‌گوید؟ اگر دولت رفتارهایی مغایر با ذات انسانی داشته باشد، صلاح آن است که نابودش کنیم. مرگ بر یهودستیز، زنده باد انقلاب، زنده باد آزادی. دوباره جمعیت در دو سوی خیابان، فاصله میان جدول و جلو در خانه‌ها را پر کرده بودند. پشت هر پنجره چهره‌هایی پیدا بود و در تمام مسیر، مردم بر پشت‌بام‌ها ایستاده بودند. یهودیان محله پلوسکی هم بودند. بعضی‌هایشان هنگام عبور کالسکه و دیدن تعمیرکار آشکارا می‌گریستند و دستانشان را به هم می‌ساییدند. مردی با ریشی کم‌پشت صورتش را چنگ انداخت. یکی دو نفر به یاکوف دست تکان دادند. بعضی‌ها اسمش را فریاد زدند.»

به گمان من، پایان سفر دقیقاً همین‌جاست. سفری که از درون، از پشت میله‌های زندان، آغاز شده بود، اکنون در بیرون تحقق پیدا می‌کند و به پدیده‌ای اجتماعی بدل می‌شود. مردم برای قهرمانی دست تکان می‌دهند که خود را قربانی دیگران کرده است؛ همان‌گونه که خود می‌گوید: «من قربانی‌ام، من جورکشِ مردمان بیچاره و درمانده هستم...» مالامود رندانه داستان را با پایانی باز رها می‌کند. او آزادی را انتخاب می‌کند، اما راه را برای جبر نیز باز می‌گذارد؛ چرا که هر آنچه باید رخ دهد، رخ خواهد داد.

البته نباید فراموش کرد که تعمیرکار فقط درباره یهودستیزی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد حکومت‌ها چگونه می‌توانند حقیقت را قربانی سیاست کنند. رمان، در بخش‌هایی، به شکلی ظریف به ماشین بوروکراسی و نقش آن در رادیکال‌سازی تدریجی جامعه نیز می‌پردازد؛ اینکه چگونه نظام اداری و دیوان‌سالاری مدرن، جنایت را از سطح اراده فردی فراتر می‌برد و آن را به مجموعه‌ای از وظایف روزمره اداری تبدیل می‌کند.

چنان‌که یکی از زندانبان‌ها، برژینسکی، می‌گوید:

«از ما دلخور نباش، وظیفه وظیفه است، زندانی زندانی است و نگهبان هم نگهبان.» یا در جایی دیگر می‌خوانیم:

«به نظرم کشوری که در آن انسان صاحب انسان باشد، یک جورهایی نفرین شده است. بوی تعفن چنین فسادی هیچ‌وقت از مشام روح یک ملت نمی‌رود و این بوی تعفن، بوی بدی‌های آینده است.»

از سوی دیگر، رمان را می‌توان از دریچه نظریه «بز بلاگردان» در روان‌شناسیِ اجتماعی نیز خواند؛ نظریه‌ای که یکی از شناخته‌شده‌ترین تبیین‌ها برای یهودستیزی و بسیاری از اشکال تبعیض است. هنگامی که جامعه دچار ناکامی و خشم می‌شود، اما توان رویارویی با عامل اصلی را ندارد، خشم خود را متوجه گروهی آسیب‌پذیر می‌کند. یهودیان در دوره‌های مختلف اروپا بارها قربانی چنین سازوکاری شدند. مالامود نیز همین معنا را در گفت‌وگویی از کتاب بیان می‌کند:

«پرونده تو به ناکامی‌های تاریخ معاصر روسیه گره خورده. خودت خوب می‌دانی که جنگ روسیه و ژاپن یک فاجعه بود، اما نتیجه‌اش شد انقلاب ۱۹۰۵ که در هر حال اتفاق می‌افتاد. به قول مارکس، جنگ لکوموتیو تاریخ است. این اتفاق برای روسیه خوب بود، ولی برای یهودیان بد. دولت، طبق معمول، ما را مقصر مشکلاتش دانست و تنها یک روز بعد از صدور مجوز تزار، هم‌زمان در سیصد شهر، یهودیان را قتل‌عام کردند. البته خودت این‌ها را می‌دانی؛ کدام یهودی است که نداند؟» و در جایی دیگر: «نارضایتی‌های عمومی را با تظاهرات یهودستیزانه منحرف کردند. این شد راهکاری آسان برای حل مشکلاتشان...»

سوای پرداختن به تنش‌های مذهبی و مفهوم «یهودی به مثابه دیگری»، رمان گذری نقادانه نیز به وضعیت سیاسی روسیه دارد. مالامود این نقد را در جمله‌هایی چون این بیان می‌کند: «یهود و غیر یهود، زیر لوای حکومت شما و وزیرانتان، در این کشور سرکوب شده، جاهل و بینوا مانده‌اند...»

به گمان من، همین چندلایگی‌ست که تعمیرکار را به رمانی بزرگ تبدیل می‌کند. مالامود نه تنها از یهودستیزی، بلکه از آزادی، کرامت، جبر، اختیار، حقیقت، سیاست، ایمان، رنج و مسئولیت سخن می‌گوید؛ آن هم بی‌آنکه هیچ‌گاه بخواهد پاسخ نهایی را به خواننده تحمیل کند. او خواننده را وادار می‌کند تا خود، میان این همه پرسش، راهش را پیدا کند؛ درست همان کاری که یاکوف بک، در تمام طول رمان، ناچار به انجام آن است.

1

در ستایش آیین‌های گذار

4 ماه،3 هفته پیش

در ستایش آیین‌های گذار

نیلا عابدی 

به گمانم جوهره‌ی زندگی انسانی را می‌توان در اصل پویایی و سیلان جست‌وجو کرد. زندگی نه وضعیتی ایستا، بلکه فرایندی متحرک است که در آن، ساختارهای زیستی، روانی و اجتماعی انسان به‌طور مستمر دستخوش تغییر می‌شوند. درک این پویایی مستلزم پذیرش این واقعیت است که با گردش زمان و تحولات اجتماعی، نقش‌ها، مسئولیت‌ها و موقعیت‌های انسانی نیز تغییر می‌کنند. در این چارچوب، انسانی که خود را در مرکز این حرکت قرار دهد و بتواند با آن هم‌نوا شود، به احتمال زیاد ممکن است در بازه‌هایی از زندگی تجربه‌ای از به‌زیستی و انسجام روانی را تجربه کند. در مقابل، ترجیح ایستایی و مقاومت در برابر تغییر، می‌تواند به گسست روانی، سردرگمی هویتی و در موارد حاد، به آشفتگی‌های روان‌شناختی منجر شود. به بیان دیگر، ناتوانی در انطباق با تغییرات ساختاری زندگی، فرد را یا به حاشیه می‌راند یا در معرض چرخشی بی‌ثبات و فرساینده قرار می‌دهد. برای فهم و عبور از این تغییرات و حالات گذار، انسان ناگزیر است نخست آن‌ها را به‌صورت زیسته تجربه کند و سپس از خلال یک روند نمادین و ساخت‌یافته، از آن مرحله عبور کند. در جوامع سنتی، این وظیفه بر عهده‌ی اسطوره‌ها و آیین‌ها بود. اسطوره‌ها به‌عنوان نظام‌هایی معنابخش، مرزهای مراحل زندگی را مشخص می‌کردند و نقش‌های فردی و اجتماعی را به‌روشنی تعریف می‌نمودند.

آیین‌های گذار (از جمله آیین‌های تشرف دینی، بلوغ، ازدواج یا ورود به مسئولیت‌های اجتماعی) نمونه‌هایی از این سازوکارها هستند. کارکرد اصلی این آیین‌ها، برجسته‌سازی لحظه‌ی عبور از یک مرحله‌ی وجودی به مرحله‌ای دیگر است؛ فرایندی که می‌توان آن را با استعاره‌ی «پوست‌اندازی» توصیف کرد. در این آیین‌ها، فرد نه‌تنها نقش پیشین خود را کنار می‌گذارد، بلکه به‌طور نمادین نقش جدید و جایگاه اجتماعی تازه‌ی خود را می‌پذیرد.

یکی از کارکردهای بنیادین اسطوره، پیوند دادن فرد با کلّیتِ ساختار اجتماعی است. به قول جوزف کمبل:

«مضمون عمده‌ی آیین‌ها پیوند دادن فرد با ساختار ریخت‌شناسی بزرگتر از جسم مادی اوست» از این منظر، آیین‌های گذار مبتنی بر نگرشی اسطوره‌شناختی‌اند که نه‌تنها به بازشناسی نقش جدید فرد می‌پردازند، بلکه فرایند ترک نقش پیشین، پذیرش مسئولیت تازه و ورود به حوزه‌ای نو از تعهد اجتماعی را سامان می‌دهند. تفاوت بنیادین وضعیت انسانِ امروز با گذشته در این است که تجربه‌ی بدن‌مند و روان‌مندِ این آیین‌ها تضعیف یا حذف شده‌اند. بسیاری از آیین‌های امروزی به مراسمی صرفاً تشریفاتی، زیباشناختی و مصرفی تقلیل یافته‌اند؛ فرم‌هایی که بیش از آنکه حامل معنا باشند، تکرار ظواهراند. در نتیجه، بار عاطفی، روانی و بدنی عمیقی که آیین‌های سنتی (برای مثال آیین مردشدن یک پسر) به همراه داشتند، از تجربه‌ی زیسته‌ی انسان معاصر حذف شده است. نکته‌ی اساسی در اینجا داوری ارزشی درباره‌ی گذشته یا حال نیست، بلکه تأکید بر یک نیاز روان‌شناختی و اجتماعی است: انسان برای درک تغییرات بنیادین زندگی، به گذرگاه‌های نمادین نیاز دارد؛ گذرگاه‌هایی که به روان امکان دهند بفهمد دوره‌ای به پایان رسیده و دوره‌ای دیگر آغاز شده است، خواه گذار از کودکی به بزرگسالی باشد یا از تجرد به تأهل. از این رو، این آیین‌ها صرفاً مناسبت‌هایی برای شادی یا گردهمایی نیستند، بلکه نقشی ضروری در سامان‌دهی هویت فردی و اجتماعی ایفا می‌کنند. بخش قابل‌توجهی از سردرگمی هویتی، ابهام در نقش‌های اجتماعی و ناتوانی در درک کارکرد فرد در جامعه‌ی معاصر را می‌توان ناشی از زوال اسطوره‌های پیشین و ناتوانی آیین‌های کنونی در تبیین نقش‌ها و مرزهای وجودی انسان دانست.

پ‌ن: در برخی سنت‌های هند (به‌ویژه در میان گروه‌هایی که به آیین‌های خاص پایبندند) افراد هنگام گذار از یک مرحله‌ی زندگی به مرحله‌ای دیگر، نه‌تنها نام خود، بلکه گاه شیوه‌ی لباس پوشیدن خود را نیز تغییر می‌دهند. این دگرگونی‌ها بخشی از یک منطق آیینیِ مرحله‌مند است که هدف آن، برجسته‌سازی لحظه‌ی گذار و تثبیت هویت جدید فرد است!

2
هیچ نوشتکی یافت نشد.

تمامی حقوق برای Nila Abedi محفوظ است

|

پلتفرم انتشار محتوا نویسنده