تشکیک در زیبایی و زیباییشناسیِ مدرن
نیلا عابدی
بحث دربارهی زیبایی و زیباییشناسی مدرن ناگزیر ما را به پرسش از نسبتِ «نقصان» و «کمال» در پدیدآیی امر زیبا میکشاند. نمونهای کلاسیک از این نسبت، ماجرای سنگ مرمری است که میکلآنژ بعدها از آن پیکرهی داوود را آفرید. این سنگ، بلوکی ناقص و آسیبدیده بود که در سال ۱۴۶۴ سفارش داده شد؛ اما نخستین مجسمهساز، آگوستینو، با ایجاد شکافها و سوراخهایی در آن ساختار سنگ را معیوب کرد، و پس از او نیز آنتونیو روسلینو از ادامهی کار انصراف داد و آن را غیرقابل استفاده توصیف کرد. بدینترتیب این سنگ عظیم حدود ۲۵ سال در فضای باز رها شد تا آنکه در ۱۵۰۱ میکلآنژ با مشاهدهی همین تودهی ناقص اعلام کرد: «درونش انسانی میبینم؛ فقط باید آزادش کنم.» حاصل کار او، با پذیرش همان کاستیها و محدودیتهای اولیه، به یکی از شاهکارهای بیبدیل تاریخ هنر بدل شد. این روایت، نمود بارزی است از اینکه حرکت از نقصان به کمال، همواره یک مسیر خطی و یکنواخت نیست و معنا و زیبایی میتواند از دلِ نقص، شکستگی و ناموزونی سربرآورد.
به گمان من، در جهان مدرن، از زمانی که زیبایی با صنعت پیوند خورد و در قالب کالا عرضه شد، بینشِ پیشین و اصیل نسبت به امر زیبا نیز دچار دگردیسی عمیقی شد. در گذشته، زیبایی محصول فرآیندی خلاقانه، فردی و درونی بود که بر مبنای یک کانسپت شخصی شکل میگرفت؛ هر فرد یا هنرمند الگویی مستقل و متناسب با تجربهی زیستهی خویش میآفرید. اما در جهان معاصر، زیبایی بیش از آنکه برآمده از خلاقیت فردی باشد، به صورت یک «فرم ثابت» ایجاد و بازتولید میشود؛ الگویی واحد که بیوقفه تکثیر میگردد و فرد را به پیروی از استانداردهایی ازپیشتعریفشده سوق میدهد. پدیدههایی مانند مُد، ترندینگ و استانداردسازی صنعتیِ سلیقه، در عمل به حاشیهراندهشدنِ ساحتهای عمیقتر و معناییِ زیبایی کمک کردهاند. نتیجه آن است که زیبایی در جهان مدرن نه امری متکثر و متنوع، بلکه محصولی تکثیرپذیر و انباشتهشونده است.
با این حال، در نگاه سنتی، پدیدآورندهی اثرِ زیبا نقش اساسی در ارزش و اعتبار زیبایی دارد؛ رنج، مرارت، تلاش فردی و روایت نهفته در فرآیند خلق اثر همان چیزی است که به زیبایی وزن میبخشد. نمونهٔ مشهور آن، ارزش نسخهی اصلی مونالیزا است؛ با وجود میلیونها بازتولید، تجربهی مواجهی حضوری با اثر اصلی در موزهی لوور همچنان یگانه و ارزشمند تلقی میشود. این امر نشان میدهد که زیبایی، صرفاً ناشی از فرم نهایی نیست، بلکه به «یگانگی»، «فرآیند خلق»، و «روایت انسانی» پشت اثر گره خورده است.
در مقابل، زیبایی در فرهنگ عامهی امروز بیشتر همانند نسخهای است که در تیراژهای بالا زیراکس میشود: الگوهای واحد در پوشش، آرایش، دکور، طراحی و حتی شیوهی زیست، بدون توجه به زمینههای فرهنگی و فردی بازتولید میگردند. این روند در معماری نیز آشکار است؛ برای مثال، رواج شتابزدهی نماهای موسوم به «رومی» در معماری معاصر ایران نمونهای بارز از حذف زمینهمندی و تکثرِ زیباییشناختی است. در حالی که در معماری سنتی ایران، پیوند عمیق فرم با جغرافیا، فرهنگ، اقلیم و زیستجهان اجتماعی سبب میشد هر فضا حامل معنا و روایت باشد؛ تجربهٔ مواجهه با گنبد مسجد شیخلطفالله نمونهای از این اتصال معنایی است که فرد را با جهانی فراتر از خود پیوند میدهد.
در انتها، میتوان گفت زیبایی در معنای اصیل خود امری است فردی، روایی، خلاقانه و برآمده از سبک زیستن؛ امری که الزماً در کمال رخ نمیدهد، بلکه گاه همین نقصانها، کاستیها و نابسامانیها هستند که به یک اثر کیفیت زیباییشناختی و ارزش وجودی میبخشند.