جهان‌بینی، معرفت و قدرت در اندیشه سیاسی ایران باستان

نیلا عابدی 

برای فهم رابطه دانش و قدرت در اندیشه سیاسی، ابتدا باید به این نکته توجه کرد که معرفت در خلأ شکل نمی‌گیرد. چگونگی تولید، انتقال و اعتباربخشی به دانش، با نوع نگاه انسان به جهان، انسان، جامعه و هستی ارتباطی تنگاتنگ دارد. به بیان دیگر، معرفت همواره درون یک چارچوب گسترده‌تر از تصورات و مفروضات شکل می‌گیرد که می‌توان از آن با عنوان «جهان‌بینی» یاد کرد. یکی از مؤلفه‌های مهم این جهان‌بینی، نوع نگاه به کیهان یا «کیهان‌شناسی» است؛ یعنی تصوری که انسان از ساختار جهان، نظم حاکم بر آن و جایگاه خود در این نظم دارد.

کیهان‌شناسی در این معنا صرفاً شناخت آسمان و اجرام آسمانی نیست، بلکه مجموعه‌ای از تصورات درباره نظم کلی هستی است. در یک جهان‌بینی کیهان‌شناختی، جهان همچون مجموعه‌ای از اجزای منفک از یکدیگر در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه میان ساحت‌های مختلف آن نوعی پیوستگی و ارتباط برقرار است. از این منظر، همان نظمی که در سطح کیهان تصور می‌شود، می‌تواند به عنوان الگویی برای فهم طبیعت، اخلاق، جامعه و حتی سیاست مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین، نوع نگاه به جهان می‌تواند بر نوع معرفتی که انسان تولید می‌کند و در ادامه بر نحوه مواجهه او با امر سیاسی تأثیر بگذارد.

البته این بدان معنا نیست که یک جغرافیای مشخص الزاماً به یک نوع تفکر و جغرافیایی دیگر به نوعی کاملاً متفاوت از اندیشه منتهی می‌شود. بلکه باید مجموعه‌ای از عوامل تاریخی، اجتماعی، مادی و فرهنگی را در نظر گرفت که در شکل‌گیری سنت‌های معرفتی نقش دارند. با این حال، می‌توان در تاریخ اندیشه تفاوت میان سنت‌هایی را مشاهده کرد که بیشتر به سوی تفکر نظری، دیالکتیکی و استدلالی حرکت کرده‌اند و سنت‌هایی که بخش قابل توجهی از تأملات خود را در قالب حکمت عملی، اندرز، روایت و توصیه‌های اخلاقی و سیاسی بیان کرده‌اند. در چنین چارچوبی، حتی اگر بخشی از تأملات اخلاقی و سیاسی در یک سنت فکری نه در قالب رساله فلسفی مستقل، بلکه در قالب ادبیات حکمی و اندرزنامه‌ای بیان شده باشد، نمی‌توان آن را فاقد ارزش نظری دانست. در این وضعیت، جهان‌بینی می‌تواند عناصر نظری مورد نیاز یک نظام اجتماعی و سیاسی را در خود جای دهد، اما این عناصر به جای آنکه الزاماً در قالب یک دستگاه فلسفی انتزاعی صورت‌بندی شوند، به شکل عملی، کاربردی و هنجاری ظاهر می‌شوند. از همین‌رو، حکمت عملی، اندرزنامه‌نویسی و سیاست‌نامه‌نویسی را می‌توان یکی از صورت‌های بیان اندیشه سیاسی دانست.

از این منظر، می‌توان رابطه میان جهان‌بینی، معرفت و سیاست را همچون یک فرایند پیوسته در نظر گرفت: جهان‌بینی بر نوع معرفت اثر می‌گذارد؛ معرفت بر نحوه مواجهه با امر سیاسی تأثیر می‌گذارد؛ این مواجهه در سیاست‌گذاری و سازمان سیاسی بازتاب پیدا می‌کند؛ و سیاست و نهادهای سیاسی نیز به نوبه خود می‌توانند همان جهان‌بینی و نظام معرفتی را بازتولید یا دگرگون کنند. بنابراین، اندیشه سیاسی در عین آنکه می‌تواند محصول یک تصور کلان از جهان باشد، در مرحله بعد خود به بخشی از سازوکار تولید و تثبیت نظم سیاسی تبدیل می‌شود.

در اینجا می‌توان به مفهوم «جهان‌بینی کیهان‌شناختی» و ویژگی کل‌گرایانه آن بازگشت. در چنین نگرشی، جهان هستی مجموعه‌ای از عناصر جدا از هم نیست، بلکه میان اجزای آن نوعی ارتباط و هماهنگی وجود دارد و نظمی کلی بر آن حاکم است. اگر فرض بر وجود چنین نظم کلی‌ای باشد، این پرسش نیز مطرح می‌شود که آیا همین نظم نباید در ساحت انسانی و اجتماعی نیز تحقق پیدا کند؟ به عبارت دیگر، نظم سیاسی و اجتماعی می‌تواند در امتداد نظمی فهم شود که پیش‌تر برای کل جهان تصور شده است.

نمونه‌ای از این مسئله را می‌توان در مفهوم «اَشَه» در سنت ایران باستان مشاهده کرد. اَشَه در معنایی گسترده با مفاهیمی چون راستی، نظم و سامان ارتباط دارد و می‌توان آن را در پیوند با تصور نظم کیهانی بررسی کرد. این مفهوم در حوزه‌های مختلف می‌تواند دلالت‌های متفاوتی پیدا کند: در حوزه اخلاق، می‌تواند با عمل درست و حرکت در مسیر راستی پیوند بخورد؛ در حوزه سیاسی، می‌تواند در تصور حفظ نظم و قرار گرفتن هر چیز در جایگاه شایسته خود بازتاب یابد؛ و در حوزه اجتماعی، می‌تواند با حفظ سامان جامعه و عمل در جهت نظم مطلوب ارتباط پیدا کند. در این فرایند، مفهوم راستی نیز می‌تواند با حقیقت پیوند پیدا کند و یک میدان معنایی گسترده‌تر ایجاد شود.

بنابراین، یک مفهوم کیهان‌شناختی می‌تواند از محدوده توصیف جهان فراتر رود و به حوزه اخلاق، اجتماع و سیاست وارد شود. اما در اینجا پرسش مهم دیگری مطرح می‌شود: چه نهادی مسئول تفسیر، تعیین حدود و اجرای این نظم در جهان انسانی است؟

در جوامعی که آگاهی دینی و کیهان‌شناختی با یکدیگر پیوند پیدا می‌کنند، این امکان وجود دارد که تفسیر این نظام معنایی به گروه یا طبقه‌ای خاص واگذار شود. در ایران باستان، روحانیان و کاهنان، و در دوره‌های متأخرتر موبدان، از جمله گروه‌هایی بودند که در تولید و انتقال دانش دینی نقش داشتند. از همین نقطه می‌توان آغاز رابطه دانش و قدرت را مورد بررسی قرار داد؛ زیرا هرگاه گروهی به دانش و امکان تفسیر نظام دینی دسترسی بیشتری داشته باشد، به همان میزان می‌تواند در تعیین حدود مفاهیم، هنجارها و قواعد اجتماعی نیز نقش پیدا کند.

در اینجا دانش دیگر صرفاً مجموعه‌ای از اطلاعات درباره جهان نیست، بلکه به منبعی برای تعریف نظم اجتماعی تبدیل می‌شود. اگر نظم دینی و کیهان‌شناختی مبنای تعریف نظم انسانی قرار گیرد، کسی که صلاحیت تفسیر آن نظم را در اختیار دارد، می‌تواند در تعیین قواعد حاکم بر جامعه نیز صاحب اقتدار شود. از این منظر، رابطه دانش و قدرت را می‌توان در پیوند میان دانش دینی، اقتدار تفسیری و قدرت سیاسی بررسی کرد.

با این حال، در بسیاری از جوامع، قدرت دینی و قدرت سیاسی الزاماً در یک سطح قرار نداشته‌اند. حتی در شرایطی که مشروعیت سیاسی به امر قدسی وابسته بوده است، ممکن است قدرت اجرایی و سیاسی عملاً در اختیار فرمانروا باقی بماند. به همین دلیل، رابطه میان پادشاه و طبقه دینی را نمی‌توان صرفاً رابطه‌ای یک‌طرفه دانست. فرمانروا برای کسب مشروعیت ممکن است به امر قدسی و دانش دینی نیاز داشته باشد، اما نهاد دینی نیز برای حفظ موقعیت اجتماعی و سیاسی خود ممکن است به قدرت سیاسی وابسته شود. در نتیجه، میان این دو حوزه نوعی رابطه متقابل و در عین حال رقابتی شکل می‌گیرد.

این مسئله را می‌توان در نمونه‌های مختلف تاریخی مشاهده کرد. در ایران باستان، مشروعیت شاهی با پیوند با امر الهی و تأیید نیروهای مقدس همراه بوده است. در چین باستان نیز فرمانروا با مفهوم «فرزند آسمان» شناخته می‌شد. در هر دو نمونه، قدرت سیاسی برای تثبیت مشروعیت خود از نوعی رابطه با نظم کیهانی بهره می‌برد. اما این امر به معنای آن نبود که قدرت سیاسی الزاماً در اختیار نهاد دینی قرار داشت. در بسیاری از موارد، فرمانروا در ساختار سیاسی جایگاهی برتر از صاحب‌منصبان دینی داشت و همین مسئله زمینه شکل‌گیری رابطه پیچیده‌ای میان قدرت سیاسی و دانش دینی را فراهم می‌کرد.

در چنین شرایطی، یکی از پرسش‌های اساسی این است که آیا قدرت سیاسی می‌تواند بر تولید و تفسیر دانش نیز اثر بگذارد؟ اگر دانش دینی منبع مشروعیت قدرت سیاسی باشد، کنترل یا جهت‌دهی به تفسیر آن می‌تواند برای قدرت سیاسی اهمیت زیادی پیدا کند. بنابراین، دانش دینی ممکن است از یک سو مشروعیت‌بخش قدرت باشد و از سوی دیگر، خود تحت تأثیر مناسبات قدرت قرار گیرد.

برای طرح این مسئله می‌توان، با احتیاط، به روایتی از هرودوت درباره کمبوجیه اشاره کرد. بنا بر روایت هرودوت، کمبوجیه که قصد داشت با یکی از خواهران خود ازدواج کند، از مغ‌ها پرسید آیا قانونی وجود دارد که چنین ازدواجی را مجاز بداند. آنان پاسخ دادند که قانونی برای اجازه دادن به ازدواج خواهر و برادر نیافته‌اند، اما قانونی یافته‌اند که به شاه پارسی اجازه می‌دهد هرچه بخواهد انجام دهد. فارغ از میزان اعتبار تاریخی این روایت و فارغ از اینکه آن را تا چه اندازه بتوان بازتاب دقیق ساختار حقوقی هخامنشی دانست، اهمیت آن برای بحث حاضر در این است که نشان می‌دهد دانش دینی و حقوقی چگونه می‌تواند در مواجهه با قدرت سیاسی مورد تفسیر قرار گیرد و چگونه نسبت میان قانون، اقتدار و فرمانروا می‌تواند به مسئله‌ای معرفتی تبدیل شود.

این نمونه به خودی خود اثبات نمی‌کند که روحانیان آگاهانه قوانین دینی را مطابق خواست شاه تغییر داده‌اند؛ اما می‌تواند پرسشی مهم را پیش روی ما قرار دهد: آیا دانش دینی مستقل از مناسبات قدرت تولید و تفسیر می‌شود، یا مناسبات قدرت می‌تواند بر حدود و شیوه تفسیر آن اثر بگذارد؟

این پرسش در دوره ساسانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ دوره‌ای که در آن پیوند میان سلطنت و نهاد روحانی ساختارمندتر و آشکارتر شد. حضور موبدان و صاحبان دانش دینی در کنار قدرت سیاسی را می‌توان یکی از جلوه‌های مهم این پیوند دانست. در این ساختار، دانش دینی تنها یک امر اعتقادی نبود، بلکه می‌توانست در مشروعیت‌بخشی به نظم سیاسی و اجتماعی نیز نقش ایفا کند.

نمونه مهم دیگری را می‌توان در نامه تنسر مشاهده کرد. در این متن، تنسر در ارتباط با اردشیر بابکان و مسئله تثبیت قدرت ساسانی ظاهر می‌شود. نامه در شرایطی روایت می‌شود که اردشیر در پی گسترش اقتدار خود و یکپارچه کردن قلمرو سیاسی است و در برابر مقاومت برخی فرمانروایان محلی قرار دارد. در اینجا، روحانی نه صرفاً به عنوان صاحب دانش دینی، بلکه به عنوان واسطه‌ای برای توضیح، توجیه و اقناع سیاسی ظاهر می‌شود.

در پاسخ به اعتراض گشنسب، که اردشیر را به ترک سنت‌های پیشین متهم می‌کند، تنسر با تکیه بر این استدلال که همه سنت‌های گذشته الزاماً نیک و مطلوب نبوده‌اند، از اصلاح و بازسازی نظم دینی و سیاسی دفاع می‌کند. عباراتی همچون «سنت او بهتر از سنن گذشته است» و این مضمون که دین بدون رأی و تفسیر صاحب صلاحیت قوام نمی‌یابد، نشان می‌دهد که در این روایت، رابطه میان سنت، تفسیر دینی و قدرت سیاسی رابطه‌ای ایستا نیست. سنت می‌تواند بازتفسیر شود و این بازتفسیر می‌تواند در خدمت ساختن نظم سیاسی جدید قرار گیرد.

از این منظر، نامه تنسر نمونه‌ای مناسب برای بررسی رابطه دانش و قدرت است؛ زیرا در آن، دانش دینی و اقتدار سیاسی در دو حوزه کاملاً جدا قرار ندارند. روحانی با تفسیر سنت و ارائه قرائتی جدید از آن، امکان مشروعیت‌بخشی به نظم سیاسی جدید را فراهم می‌کند. در مقابل، قدرت سیاسی نیز شرایط اجتماعی و سیاسی لازم برای تثبیت آن قرائت را فراهم می‌سازد. بنابراین، نه می‌توان دانش را کاملاً مستقل از قدرت تصور کرد و نه قدرت را صرفاً مصرف‌کننده دانش دانست.

بر همین اساس، شکل‌گیری جریان‌های اندیشه را نمی‌توان صرفاً به نبوغ یا اراده فردی اندیشمندان و یا به اصطلاح «تفکر ناب» فروکاست. دانش همواره درون شرایط تاریخی، نهادی و اجتماعی خاص تولید می‌شود و همین شرایط می‌توانند بر امکان تولید، انتقال و اعتبار آن اثر بگذارند. دانش سیاسی نیز از این قاعده مستثنی نیست. به این معنا، قدرت می‌تواند یکی از متغیرهای تعیین‌کننده در شکل‌گیری و جهت‌گیری دانش سیاسی باشد.

البته از این گزاره نباید نتیجه گرفت که هر اندیشه‌ای صرفاً محصول قدرت است یا اندیشمند هیچ استقلالی در برابر مناسبات قدرت ندارد. چنین برداشتی خود به نوع دیگری از تقلیل‌گرایی منجر می‌شود. مسئله این است که دانش و قدرت در یک رابطه متقابل قرار دارند: قدرت می‌تواند شرایط تولید و انتشار دانش را شکل دهد و دانش نیز می‌تواند به قدرت مشروعیت، زبان، چارچوب مفهومی و امکان توجیه سیاسی بدهد.

از همین منظر می‌توان بار دیگر به غلبه سنت سیاست‌نامه‌نویسی و اندرزنامه‌نویسی در بخش مهمی از اندیشه سیاسی ایران بازگشت. اگر ساختار سیاسی بر سلطنت و اقتدار فرمانروا استوار باشد، طبیعی است که بخشی از اندیشه سیاسی نیز در قالب توصیه به شاه، شیوه درست فرمانروایی، اخلاق پادشاهی و حفظ نظم سیاسی صورت‌بندی شود. بنابراین، سیاست‌نامه و اندرزنامه را می‌توان نه صرفاً آثار ادبی یا اخلاقی، بلکه محصول تعامل میان دانش، قدرت و نهاد سیاسی نیز مطالعه کرد. در این معنا، اندیشه سیاسی هم بازتاب نهاد سیاسی است و هم در ساختن و تثبیت آن مشارکت می‌کند. نهاد سیاسی، مسائل و نیازهای خاصی را پیش روی اندیشه قرار می‌دهد و اندیشه نیز با تولید مفاهیم، ارزش‌ها و الگوهای مطلوب حکمرانی، به همان نهاد سیاسی معنا و مشروعیت می‌بخشد. از این رو، رابطه دانش و قدرت را باید نه رابطه‌ای خطی، بلکه چرخه‌ای دانست که در آن دانش، قدرت و نهاد سیاسی پیوسته یکدیگر را شکل می‌دهند.