نیلا عابدی 

گمان می‌کنم یکی از سوء‌فهم‌های بنیادین انسان معاصر، خلط میان «زیستن» و «پیش‌رفتن» است؛ گویی بودن، تنها زمانی واجد معناست که در افق هدفی از پیش تعیین‌شده مصرف شود. این در حالی است که اگر به زیست انسانی در ازمنه‌ی پیشامدرن بنگریم، درمی‌یابیم که انسان، پیش از آن‌که موجودی هدف‌گذار باشد، موجودی جهتمند بوده است؛ موجودی که خود را نه در نسبت با مقصد، بلکه در نسبت با مسیر تعریف می‌کرد.

نظام کاستی در هند یکی از کهن‌ترین ساختارهای اجتاعی سلسله مراتبی جهان است که ریشه در آیین هندو دارد و قدمت آن به بیش از ۲۵۰۰ سال می‌رسد. این نظام اجتماعی، افراد را نه بر اساس شایستگی یا انتخاب، بلکه صرفاً بر پایه تولد، در طبقات معین قرار می‌دهد و از این‌رو نوعی «انجماد طبقاتی» و فقدان تحرک اجتماعی را بازتولید می‌کند. ساختار کاستی عمدتاً بر دو مفهوم بنیادین در هندوئیسم استوار است: وارنا و جاتی. در سطح کلی، این ساختار به تقسیم‌بندی چهارگانه‌ای منجر می‌شود که شامل کاهنان و معلمان، جنگجویان و حاکمان، تاجران و کشاورزان، و در نهایت کارگران و خدمتکاران است. نکته قابل توجه آن است که این نظام حتی پس از استقلال هند در سال ۱۹۴۷ نیز به‌طور کامل از میان نرفته و همچنان در برخی مناطق روستایی و ساختارهای اجتماعی غیررسمی استمرار دارد. از منظر انسان مدرن، چنین نظاماتی اغلب غیرعقلانی، ضدانسانی و غیرقابل دفاع تلقی می‌شوند. لیکن، پرسش اساسیِ من این است که چگونه جامعه‌ای توانسته قرن‌ها در چارچوب ساختاری زیست کند که در آن، تحرک طبقاتی تقریباً ناممکن بوده است؟

پاسخی که می‌توان به این پرسش داد، نه صرفاً در سطح اقتصاد یا سیاست، بلکه در نگرش به زندگی معنا می‌یابد. به نظر می‌رسد که در سنت هندی، زندگی بیش از آن‌که «هدفمند» تلقی شود، «جهتمند» فهم می‌شده. این تمایز، کلید فهم امکان تداوم چنین ساختارهایی‌ست.

در این‌جا می‌توان ادعایی تأمل‌برانگیز مطرح کرد: احتمالاً «جهتمندی» شکل غالب آینده‌نگریِ انسان در جوامع پیشامدرن بوده و آن‌چه امروز از انسان «هدفمند، منضبط و پروژه‌محور» می‌شناسیم، محصول نظام‌های ارزشی جهان مدرن است؛ نظام‌هایی که خود برآمده از ساختارهای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خاص‌اند. در جوامع پیشامدرن، که تنوع نقش‌های اجتماعی محدود بود و اغلب افراد در قالب‌هایی همچون کشاورزی، دامداری یا صنعتگری ساده زندگی می‌کردند، امکان رویاپردازی‌های بلندپروازانه یا جابه‌جایی‌های گسترده طبقاتی وجود نداشت. فرزند شاه‌، شاه می‌شد و کشاورزاده، کشاورز، کشاورز. در چنین شرایطی، فشار روانی ناشی از «داشتن هدف بزرگ»، «پیشرفت دائمی» یا «خودسازی بی‌وقفه» اساساً وجود نداشت.

این امر به آن دلیل بود که انسان‌ها به جای هدفمند، جهتمند زندگی می‌کردند. جهتمندی به معنای تعیین یک مقصد نهایی و الزام‌آور نیست، بلکه به معنای یافتن جهت خود در جریان زندگی‌ست؛ جهتی که ممکن است افق زمانی کوتاه‌مدت یا بلندمدت داشته باشد و همواره در تعامل با حادثه، طبیعت و امکان شکل گیرد. در این تلقی، انسان خود را با نظم سیالِ کیهانی هماهنگ می‌کند، نه آن‌که زندگی را به پروژه‌ای مهندسی‌شده تقلیل دهد. تمثیل برگ بر بستر رودخانه در این‌جا گویای معناست: برگ، بدون مقاومت در برابر جریان آب، پیش می‌رود، بی‌آن‌که هویت خود را از دست بدهد. از این منظر، می‌توان حتی به این نتیجه نزدیک شد که نظام‌هایی همچون کاست، در بستر تاریخی و معنایی خود، لزوماً «شر مطلق» تلقی نمی‌شده‌اند؛ چراکه با کانتکست زمانه و درک انسان از زندگی هماهنگ بوده‌اند. همان‌گونه که سنت را نمی‌توان مستقل از زمینه تاریخی‌اش داوری کرد. جهتمندی همچنین موجب می‌شد انسان پیشامدرن نسبت نزدیک‌تری با خویشتنِ خویش برقرار کند؛ در حالی‌که انسان مدرن عمدتاً از خلال مملوکات، تولیدات و دستاوردهایش تعریف و به رسمیت شناخته می‌شود. هویت او بیرونی و ارزشمندی‌اش مشروط به بهره‌وری و موفقیت است.

برای فهم عمیق‌تر تفاوت میان هدفمندی و جهتمندی، می‌توان به فردوسی اشاره کرد. هدفمندی معمولاً در چارچوب یک بازی مشخص معنا می‌یابد؛ بازی‌ای که اگر به نتیجه نرسد، انگیزه ادامه نیز فرو می‌ریزد. اما جهتمندی، مبتنی بر لذت بردن از مسیر است و دقیقاً همین نگرش است که امکان صرف سی سال از عمر برای خلق اثری همچون شاهنامه را فراهم می‌کند. بسیاری از پروژه‌های بزرگ انسانی، نه محصول هدف‌گذاری سخت‌گیرانه، بلکه برآمده از جهتمندی وجودی بوده‌اند.

در جهان مدرن، اما انسان خود به مثابه یک «پروژه» تعریف می‌شود. تزریقِ توهم هدفمندیِ دائمی، او را از خویشتن خویش بیگانه می‌سازد. مفاهیمی نظیر بهره‌وری، برنامه‌ریزی افراطی و رویای بزرگ موجب شده‌اند که ارزشمندی، مشروط به دستاورد شود و انسان به صرفِ بودن خود را ارزشمند نداند.

تبلیغ فراگیر گفتمان هدفمندی، از طریق شبکه‌های اجتماعی، گفتمان‌های انگیزشی و الگوهای موفقیت، نمونه‌ای بارز از این وضعیت است. در این چارچوب، انسان نه به عنوان پرابلم، بلکه صرفاً به عنوان ابزاری برای تولید دستاوردهای بیرونی در نظر گرفته می‌شود. خود، به امری سطحی و غیرمسئله‌مند تقلیل می‌یابد. گرایش روزافزون انسان معاصر به ابزوردیسم و احساس بی‌معنایی را نیز می‌توان در همین زمینه فهم کرد. بسیاری از افراد، علی‌رغم موفقیت‌های شغلی و اجتماعی، احساس ارزشمندی نمی‌کنند؛ چراکه گرفتار دام هدفمندی شده‌اند و جهتمندی را از دست داده‌اند.

در نهایت، پرسش بنیادین این است:

چه سودی برای جهان مدرن و ساختارهای مسلط اقتصادی_سیاسی آن دارد که چنین نگرشی از انسان، به‌مثابه موجودی همواره ناکامل، هدف‌مند و نیازمند به بهره‌وری بیشتر، به‌طور مداوم بازتولید و تبلیغ شود؟

«تولید» در معنای صنعتی و «مالکیت» در صورت‌بندی پیشرفته و نهادی‌شده‌ی آن، دو مؤلفه‌ی بنیادین‌اند که به‌طور ساختاری به تقویت و بازتولید گفتمانِ هدفمندی در جهان مدرن دامن می‌زنند. هدفمندی نه صرفاً یک ویژگی روان‌شناختی، بلکه سازوکاری اجتماعی است که در پیوند تنگاتنگ با منطق تولید و انباشت معنا می‌یابد. یکی از دلایل اصلی اصرار جهان مدرن بر پرورش انسان هدفمند آن است که هدفمندی، به‌نحو معناداری، انسان را به موجودی محافظه‌کار بدل می‌کند. فرد برای دستیابی به هدفی از پیش تعیین‌شده، ناگزیر است با ساختارهای مسلط اجتماعی همسو شود، در برخی موقعیت‌ها تن به سازش دهد و در برخی دیگر چشم‌پوشی و ملاحظه‌کاری پیشه کند. در چنین وضعیتی، هدف به مثابه افساری عمل می‌کند که دامنه‌ی کنش آزادانه‌ی فرد را محدود می‌سازد. انسان هدفمند، دقیقاً به این دلیل که «چیزی برای از دست دادن» دارد، کمتر توان یا تمایل به کنش رادیکال و خروج از نظم موجود را پیدا می‌کند. در این‌جا پارادوکسی قابل تأمل پدیدار می‌شود: هدفمندی مدرن، علی‌رغم تأکید ظاهری بر پیشرفت و خودسازی، در تقابل با زیست تجربی و تجربه‌گرایی رادیکال قرار می‌گیرد. انسان هدفمند غالباً از مواجهه با تجربه‌های متنوع، پیش‌بینی‌ناپذیر و نامطمئن پرهیز می‌کند، چراکه این تجربه‌ها ممکن است به هدف او آسیب برسانند یا مسیر از پیش ترسیم‌شده‌اش را مختل کنند. در نقطه‌ی مقابل، انسان جهتمند قرار دارد؛ انسانی که زیست خود را نه بر اساس مقصد نهایی، بلکه بر اساس جهت‌یافتگی در مسیر سامان می‌دهد. چنین انسانی آمادگی بیشتری برای تجربه‌کردن، تخطی از نظم موجود و شکل‌دادن به دیدگاهی مستقل دارد. پرسش بنیادین این‌جاست که کدام‌یک از این دو شیوه‌ی زیستن، انسان را به ساحت «بودن» نزدیک‌تر می‌کند: هدفمندی یا جهتمندی؟

دلیل دیگری که جهان مدرن در پی تولید انسان هدفمند است، به منطق بازارهای گسترده‌ی مصرف بازمی‌گردد. کاپیتالیسم برای استمرار خود به سوژه‌ای نیاز دارد که همواره در پی تحقق اهداف جدید، به تعویق انداختن رضایت و مصرف فزاینده باشد. انسان جهتمند، که نسبت به انباشت و تملک تعلق کمتری دارد، به‌سختی در منطق مصرف‌گرایی ادغام می‌شود. در مقابل، انسان هدفمند، به‌واسطه‌ی پیوند اهدافش با موفقیت‌های بیرونی، به سوژه‌ای مطیع و هم‌راستا با سیستم تبدیل می‌شود. با این حال، شاید عمیق‌ترین آسیبی که زیست هدفمند، در معنای مدرن آن، به انسان و انسانیت وارد می‌کند، تضعیف و حتی نابودی خلاقیت باشد. خلاقیت، برخلاف آن‌چه گاه تصور می‌شود، محصول برنامه‌ریزی سخت‌گیرانه و هدف‌گذاری دقیق نیست؛ بلکه زاده‌ی مواجهه‌ی آزادانه‌ی انسان با تصادف، اتفاق و ضرورتتا ست. از این منظر، می‌توان گفت که یکی از کانون‌های اصلی فلسفه‌ و ادیان شرقی نیز بر همین اصل جهتمندی و هم‌آوایی با روح کیهانی استوار است. در بسیاری از سنت‌های دینی هندی، رهایی از تعلقات جایگاه محوری دارد؛ تعلقاتی که می‌توانند هم به مالکیت و هم به تولید نسبت داده شوند. انسان، در این دستگاه‌های فکری، نه به واسطه‌ی آن‌چه در اختیار دارد یا آن‌چه تولید می‌کند، بلکه به اعتبار خودِ بودنش ارزشمند تلقی می‌شود. چنین انسانی، دقیقاً از مسیر رهایی از هدف‌گذاری‌های بیرونی و تملک‌محور، به خویشتن خویش نزدیک می‌شود.