اعمال عبادی: کیفیتی از تجربه یا تکراری بیمعنا؟
نیلا عابدی
از دورهای مشخص، روحانیان ایرانی به تأمل دربارهٔ چیستی آیینها و ماهیت گیتی پرداختند و کوشیدند میان این دو پیوندی منطقی و منسجم برقرار کنند. آنان خود را مستقلاً موظف میدانستند که در پاسداشت و نگاهبانی کیهان بکوشند. حاصل این اندیشهورزی، شکلگیری تصویری منسجم از تکوین جهان بود. بر پایهٔ نوشتههای زرتشتی، از جمله متون اوستایی و پهلوی مانند بندهشن، میتوان گفت که ایزدان جهان را در هفت مرحله آفریدند. نخست آسمان را آفریدند؛ آسمانی سنگین و سخت، چونان صدفی کروی و عظیم. در نیمهٔ زیرین این صدف، آب قرار گرفت. سپس زمین آفریده شد؛ زمینی گسترده و مسطح که همچون بشقابی بزرگ بر روی آب جای داشت.
پس از آن، در مرکز زمین سه موجود زنده به صورت یگانه پدید آمدند: نخست گیاهِ یگانه، سپس جانورِ یگانه (که در روایات پهلوی به صورت گاو نخستین آمده است)، و آنگاه انسانِ نخستین. در مرحلهٔ هفتم، آتش آفریده شد؛ عنصری که هم دیدنی است و هم نادیدنی و در همهٔ آفرینش حضور دارد. خورشید نیز جزئی از آفرینش آتش به شمار میرفت.
از آنجا که این گیتی در آغاز در حالتی ایستا و بیجنبش آفریده شده بود، ایزدان برای به حرکت درآوردن آن قربانی سهگانهای به جای آوردند: گیاه را پژمردند، گاو و انسان را کشتند. از دل این مرگ سودمند، گیاهان، جانوران و مردمان دیگر پدید آمدند. بدینسان، با حیاتی نو که از پی مرگ برخاست، چرخهٔ هستی به گردش درآمد.
بر پایهٔ منابع هندی، این چرخههای طبیعی بیپایان تلقی میشدند. از این رو، روحانیان برای آنکه این چرخه در مسیر درست خود استمرار یابد، هر روز با اجرای آیینی خاص، خود را بازآفرینِ آن قربانی آغازین میدانستند. آنان با مناسک روزانه، حرکت جهان را تضمین میکردند.
در این آیین، هر یک از هفت آفریده نمایندهای داشت که در مراسم حضور مییافت. زمین با خودِ محوطهٔ مناسک نمایندگی میشد. آب و آتش در ظرفهایی که در برابر روحانی قرار داشتند حاضر بودند. سنگِ آسمان با کارد سنگی، هاون و دستهٔ هاون سنگی نمود مییافت. گیاه با برسَن و هئومه نمایان میشد. جانور با چهارپای قربانی یا فرآوردههای حیوانی مانند شیر و کره حضور داشت. و سرانجام، نمایندهٔ انسان، خودِ روحانیِ برگزارکنندهٔ آیین بود.
به این ترتیب، انسان در مقام نگاهبان کیهان، با طهارت و توان آیینی خویش، همکار ایزدان در حفظ نظم جهان به شمار میرفت و از رهگذر اجرای آگاهانهٔ مناسک، هفت آفرینش را میپالود، برکت میبخشید و نیرو میداد تا چرخهٔ هستی در مسیر درست خود پایدار بماند.
من تصور میکنم که یک مسئله درخشان در رابطه با آیینهای عبادی ابتدایی، وجود دارد و آن این است که این مناسک چندان انتزاعی نبودند، بلکه برعکس سعی میکردند خود را به عینیت نزدیک کنند؛ بنابراین برای انسان قابلفهمتر بودند. در جایی ویلیام جیمز میگوید معنویت، پیش از هر باور یا نظام اعتقادی، کیفیتی از تجربهست. من فکر میکنم این تجربه هرچه عینیت بیشتری داشته باشد، کیفیت بالاتری دارد.
همچنین در خلال متن بالا که از مری بویس به شکل ضمنی نقل کردم، این عینیتبخشی در امر عبادی (یعنی مابهازا قرار دادن امور مادی در این جهان و مقایسه آنها با امور ازلی و ابتدایی) راهگشای درک و وصل کردن انسان به آن حقیقت والاست. انسان این حقیقت را اینبار به شکلی تعدیلشده در مراسم عبادی بازسازی میکند و همکار ایزدان به شمار میرود؛ بنابراین کارش واجد معنا میشود، حتی اگر بارها تکرار شود و از صافی تکثیر بگذرد. زیرا در هر بار که این عمل عبادی شکل میگیرد، انسان در کانتکستی نو و با توجه به مقتضیات تازه، در حال آفرینش است. و آفرینش درد دارد، رنج دارد و پدیدهای ناخودآگاه نیست؛ بنابراین نیازمند کیفیتی از آگاهی در لحظه است، کیفیتی از حضور، خودآگاهی، فهم، واکاوی و یافتن معنا، هر بار به شکلی نوین. این وضعیت با عبادتهایی که امروزه انجام میدهیم کاملاً متفاوت است؛ اعمال عبادی به پدیدههایی تبدیل شدهاند که فاقد آن حس اتصالاند و صرفاً به اعمال روتین، ناخودآگاه و بیمعنا بدل شدهاند. ما از حیث تجربه دینی اخته شدهایم.
بایستی توجه داشته باشیم که، در عین تبعیت از سنت، این پدیدهها در روزگار خود نوین و مدرن تلقی میشدند؛ چراکه از اسلوب پیشین به شکل صوری تبعیت میکردند، اما در نهاد ماجرا آن آفرینش، آن حالات لحظهای و آن تجربیات (که حاصل عینیتبخشیدن به یک ماجرای قدسی و وارد کردن آن به ساحت مادیِ قابلدرک برای انسان بود) امری نو به شمار میآمد. انسانی که این پدیده را بازسازی میکند، در مقام همکار ایزدان، قدسیت آن را به تمامی درک میکند. در این معنا، انسانها و ایزدان به نوعی یکساناند، زیرا میتوانند بیافرینند، در خلقت شرکت داشته باشند و از این رهگذر قدرت ایزدان خالق را بازشناسند.
اکنون پرسش این است: مناسک تکرارشونده ادیان امروزین (اذکار، مانثرهها و نمازهای یومیه، ادعیه خوانی و اقسام دیگری از اعمال عبادی) آیا چنانکه در آغاز بودند، حاوی همان شهود و همان قدسیتاند؟ آیا تبدیل شدن آنها به سنت، امر درونیِ نو بودنشان را حفظ کرده است؟ آیا بر این تأکید دارند که امر سنتی در آغاز خود نوین بوده است؟ آیا خلاقیتِ آفرینش در لحظه عبادت را تاب میآورند، یا فقط کنشهای روزمره و عادتی هستند که به مرور ناخودآگاه انجام میشوند؟ و آیا همه اینها در نهایت مانعی برای تجربه دینی نیستند؟
پ.ن: روایتی که در بالا بهصورت ضمنی از آن بهره گرفتهم، بر اساس گزارش مری بویس در کتاب زرتشتیان: باورها و آداب دینی آنها (ترجمهٔ عسگر بهرامی، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۱، صص ۳۵–۳۶) است.
۲/۲